Cao thủ kungfu chỉ biết múa: Cơn khủng hoảng buộc Trung Quốc khai sinh tán thủ

Một võ sư có thể dành hàng chục năm luyện quyền, thành thạo những chiêu thức phức tạp nhưng vẫn thất bại trước đối thủ chỉ được huấn luyện vài năm. Nghịch lý này từng khiến giới võ thuật Trung Quốc phải nhìn nhận lại giá trị thực chiến của kungfu cổ truyền.

Khi những môn võ như quyền Anh, Muay Thái, karate hay taekwondo ngày càng phát triển, các võ sĩ Trung Quốc cũng phải đối mặt với câu hỏi: Vì sao những tuyệt kỹ được truyền qua nhiều thế hệ lại không phát huy hiệu quả trên võ đài? Chính những hạn chế trong phương pháp huấn luyện và thi đấu đã thúc đẩy Trung Quốc phát triển tán thủ, môn võ đối kháng hiện đại.

Cao thủ kungfu thất thế trên võ đài

Trong bài viết đăng trên China Daily, nhà báo Erik Nilsson dẫn lời Tiền Nhân Bưu (Qian Renbiao), nhà vô địch hạng nặng và huấn luyện viên trưởng đội tuyển tán thủ quốc gia đầu tiên của Trung Quốc, kể lại thực trạng võ thuật nước này trong giai đoạn bắt đầu giao lưu quốc tế.

Tán thủ phát triển trên nền tảng võ thuật truyền thống Trung Quốc. (Ảnh: Shaolin Temple)

“Thời đó, cứ mỗi lần các võ sĩ Trung Quốc ra nước ngoài thi đấu, chúng tôi lại bị đánh bại hoàn toàn. Câu hỏi đặt ra là: Tại sao võ thuật Trung Quốc không thể giành chiến thắng? Tại sao võ thuật Trung Quốc lại không hiệu quả trong thực chiến?”, ông Tiền Nhân Bưu nhớ lại.

Những thất bại mà ông đề cập đặt ra vấn đề lớn đối với nền võ thuật vốn nổi tiếng bởi hàng trăm môn phái và hệ thống kỹ thuật phong phú.

Trong khi quyền Anh chú trọng đấm, phòng thủ và di chuyển, Muay Thái phát triển khả năng tấn công bằng nhiều bộ phận cơ thể, còn judo tập trung vào kỹ thuật vật ngã, nhiều môn phái kungfu Trung Quốc lại dành phần lớn thời gian cho các bài quyền được soạn sẵn.

“Các môn võ nước ngoài đều có hình thức thi đấu đối kháng, còn chúng tôi thì không. Chúng tôi chỉ có biểu diễn bài quyền. Điều đó không đáp ứng được nhu cầu quảng bá và phát triển”, Lưu Phổ Lôi, nguyên Phó chủ nhiệm Ban Phát triển Kỹ thuật thuộc Hiệp hội Võ thuật Trung Quốc, cho biết.

Theo ông, trong võ thuật truyền thống, người học thường trải qua các giai đoạn luyện cơ bản, học bài quyền, luyện chiêu thức, sau đó thực hành các hình thức đối luyện như tháo chiêu và tiếp tay. Tuy nhiên, hoạt động giao đấu phần lớn chỉ diễn ra giữa sư phụ với đệ tử hoặc giữa những người cùng môn phái.

Không chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ trong quá trình huấn luyện, các cuộc giao đấu này thường dừng lại ngay khi đòn đánh chạm đến đối phương. Nói cách khác, võ sĩ không thực sự đánh nhau với toàn bộ sức mạnh.

Trong khi đó, các võ sĩ quyền Anh hay Muay Thái thường xuyên tập đối kháng, làm quen với việc bị đánh trúng, điều chỉnh khoảng cách và phản ứng trước những tình huống không thể dự đoán.

Mai Huệ Chí, huấn luyện viên môn vật tại Trường Thể thao Thập Sát Hải ở Bắc Kinh và là một trong những người tham gia xây dựng tán thủ hiện đại, từng thừa nhận rằng phương pháp huấn luyện võ thuật thời trẻ của ông cũng tồn tại hạn chế này.

“Khi còn nhỏ, chúng tôi luyện võ với sư phụ, có những hình thức gọi là ‘thuyết thủ’ và ‘thí thủ’, tức mô phỏng các tình huống đối kháng. Nhưng chúng tôi không thực sự đánh nhau”, ông kể.

Vấn đề không nằm ở chỗ kungfu hoàn toàn thiếu kỹ thuật chiến đấu. Trái lại, các môn phái Trung Quốc sở hữu nhiều phương pháp đá, đấm, khóa và vật ngã. Tuy nhiên, không phải kỹ thuật nào cũng phù hợp để sử dụng trong một trận đấu tốc độ cao, khi đối thủ liên tục di chuyển và phản kháng.

Sau này, những hạn chế ấy càng được bộc lộ rõ tại một giải tán thủ tổ chức ở Bắc Kinh năm 1982. Theo lời kể của Mai Huệ Chí, giải đấu thu hút hơn 100 võ sĩ dân gian đến từ nhiều môn phái cổ truyền.

Sau chưa đầy hai ngày thi đấu, phần lớn những võ sĩ lọt vào bán kết đều thuộc nhóm được đào tạo tán thủ. Đội tán thủ Bắc Kinh do ông dẫn dắt giành chức vô địch ở 8 trong tổng số 10 hạng cân.

“Võ thuật dân gian có rất nhiều chiêu thức, nhưng phần lớn người tập chưa từng trải qua huấn luyện đối kháng. Vừa bước lên võ đài, họ đã hoàn toàn lúng túng. Khi phải giao đấu thực sự, họ gần như không có phản xạ. Chỉ cần trúng vài đòn là không muốn đánh tiếp. Các trận đấu diễn ra khá tẻ nhạt”, Mai Huệ Chí nhận xét.

Ông cũng cho biết có những người luyện võ trong nhiều năm vẫn không thể đánh bại các vận động viên chỉ trải qua một hoặc hai năm tập luyện chuyên nghiệp.

Chắt lọc tinh hoa võ thuật

Trước thực trạng đó, giới quản lý thể thao Trung Quốc bắt đầu tìm cách xây dựng một hệ thống võ thuật đối kháng có khả năng cạnh tranh với các môn võ quốc tế.

Bước ngoặt diễn ra năm 1979, khi Trung Quốc đẩy mạnh nghiên cứu và hệ thống hóa kỹ thuật võ thuật truyền thống. Các chuyên gia được tập hợp để lựa chọn những đòn thế có tính ứng dụng cao, đồng thời tham khảo phương pháp huấn luyện của các môn đối kháng nước ngoài.

Tán thủ được phát triển thành hệ thống thi đấu quốc gia, trước khi mở rộng ra quốc tế. (Ảnh: Shaolin Temple)

Theo Tiền Nhân Bưu, thay vì cố gắng bảo tồn toàn bộ hệ thống chiêu thức phức tạp, nhóm nghiên cứu lựa chọn những kỹ thuật đơn giản, hiệu quả và có thể sử dụng trong giao đấu.

Quyền Anh được đưa vào để hoàn thiện kỹ thuật đấm, di chuyển và phòng thủ. Các đòn đá được chọn lọc từ kungfu, taekwondo, karate và Muay Thái. Trong khi đó, những kỹ thuật vật ngã của võ thuật Trung Quốc được phát triển thành một trong những vũ khí quan trọng nhất. Đặc biệt, nhóm nghiên cứu hệ thống hóa 24 kỹ thuật quật ngã, chú trọng khả năng thực hiện nhanh, trong khoảng hai giây.

Tán thủ vì thế không đơn thuần là quyền Anh kết hợp với những cú đá kungfu. Điểm khác biệt nằm ở khả năng chuyển đổi liên tục. Mai Huệ Chí lấy ví dụ rằng khi đối phương tung cú đá vòng cầu, võ sĩ có thể dùng một tay đỡ đòn, tay còn lại phản công hoặc sử dụng chân để đá trả. Những kỹ thuật này thể hiện định hướng đề cao tính thực dụng, thay vì những động tác đẹp mắt nhưng khó áp dụng trong thi đấu.

Phương pháp huấn luyện cũng thay đổi đáng kể. Thay vì dành phần lớn thời gian ghi nhớ bài quyền, vận động viên tập đánh bao cát, đấm đích, đá đích, nâng cao thể lực và thường xuyên đối luyện. Mục tiêu không còn là thực hiện động tác đẹp mắt mà là tung đòn trúng đích, giữ thăng bằng, chịu được áp lực và đánh bại đối phương.

Để đưa tán thủ vào thi đấu, Trung Quốc xây dựng hệ thống luật nhằm hạn chế những kỹ thuật nguy hiểm. Các đòn tấn công vào vùng hạ bộ, gáy và cổ họng bị cấm. Võ sĩ sử dụng trang bị bảo hộ và thi đấu theo hạng cân.

Năm 1982, Ủy ban Thể dục Thể thao Nhà nước ban hành Luật thi đấu Tán đả, tạo nền tảng cho các giải đấu chính thức. Trong những năm tiếp theo, bộ môn này được phát triển thành hệ thống thi đấu quốc gia, trước khi mở rộng ra quốc tế.

Tán thủ dần có mặt tại các giải vô địch thế giới và Đại hội Thể thao châu Á. Tại ASIAD 19 năm 2023, võ sĩ Trung Quốc Giang Hải Đông giành huy chương vàng hạng 56 kg nam sau khi đánh bại Arnel Mandal của Philippines.