Cây táo mèo, sa nhân mở hướng thoát nghèo cho người Mông ở Pù Nhi

Ông Đoàn Văn Trường (ảnh phải) - Bí thư Đảng ủy xã Pù Nhi thăm mô hình trồng sa nhân của ông Thao Nọ Gia.

Từ những mùa nương chỉ đủ ăn

Sáng sớm, khi những bản làng người Mông còn chìm trong màn sương, chúng tôi cùng lãnh đạo Đảng ủy xã Pù Nhi (Thanh Hóa) bắt đầu ngược dốc lên đỉnh Pù Ngùa để tìm hiểu mô hình phát triển kinh tế của người dân nơi đây.

Đường lên Pù Ngùa là những lối mòn len qua rừng tái sinh. Có đoạn dốc gần như dựng đứng, một bên là vách núi, bên kia là vực sâu. Địa hình cách trở khiến việc đi lại, sản xuất và vận chuyển nông sản của người dân trên núi cao gặp không ít khó khăn.

Sau gần 2 giờ vượt núi, chúng tôi lên đến đỉnh Pù Ngùa. Trước mắt là màu xanh trải dài của những cây táo mèo đang mùa trĩu quả. Dưới tán táo, những luống sa nhân cũng đang sinh trưởng tốt.

Ông Thao Nọ Gia (62 tuổi), dáng người nhỏ bé, nước da sạm nắng, đeo chiếc gùi sau lưng từ trong vườn bước ra đón khách. Chỉ tay về phía những cây táo mèo, ông Gia phấn khởi cho biết cây đang phát triển tốt, quả sai và vụ thu hoạch năm nay hứa hẹn tiếp tục cho kết quả khả quan.

Theo ông Đoàn Văn Trường, Bí thư Đảng ủy xã Pù Nhi, ít ai nghĩ vùng đất này từng chỉ là những khoảng nương rẫy, nơi người dân Mông chủ yếu trồng ngô, sắn, lúa nương theo phương thức truyền thống. Điều kiện canh tác khó khăn, đất đai khô hạn, năng suất thấp khiến người dân quanh năm vất vả nhưng vẫn chỉ đủ ăn.

Ông Thao Nọ Gia cũng từng trải qua những năm tháng như vậy. Cuộc sống gia đình phụ thuộc hoàn toàn vào nương rẫy. Mỗi mùa sản xuất đều phụ thuộc vào thời tiết; nếu hạn hán kéo dài, công sức cả năm có thể mất trắng. “Những năm mất mùa, thiếu lương thực, nhiều gia đình người Mông nơi đây có ngày phải ăn măng, rau rừng và củ mài chống đói”, ông Gia nhớ lại.

Ông Thao Nọ Gia bên vườn táo mèo của mình.

Từ thực tế đó, gia đình ông luôn trăn trở tìm hướng sản xuất mới để thoát khỏi cảnh phụ thuộc vào cây ngô, sắn và lúa nương. Bước ngoặt đến vào năm 2019, khi cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Pù Nhi hỗ trợ, hướng dẫn gia đình ông xây dựng mô hình trồng cây táo mèo tại bản Pù Ngùa.

Sau khi được tuyên truyền, vận động, gia đình ông quyết định trồng 4ha táo mèo. Qua thời gian chăm sóc, cây sinh trưởng tốt, phù hợp với khí hậu và thổ nhưỡng vùng núi cao. Năm 2021, gia đình ông Thao Nọ Gia tiếp tục mở rộng thêm 3ha.

Từ một mô hình thử nghiệm, đến nay gia đình ông Gia đã có hơn 7ha táo mèo. Những năm gần đây, diện tích này bắt đầu mang lại nguồn thu cho gia đình, tạo thêm niềm tin để ông tiếp tục đầu tư.

Mở hướng sản xuất trên núi cao

Vụ năm 2025, gia đình ông Gia thu hoạch từ táo mèo và cây sa nhân, với tổng doanh thu khoảng 750 triệu đồng. Với ông Gia, khoản thu từ táo mèo, cây sa nhân không chỉ có ý nghĩa về kinh tế. Đó còn là kết quả của nhiều năm kiên trì thay đổi cách nghĩ, cách làm trên chính mảnh đất từng khiến gia đình ông nhiều lần đối mặt với thiếu đói.

“Từ ngày trồng táo mèo và cây sa nhân, cuộc sống gia đình tôi đỡ vất vả hơn trước. Nếu cây tiếp tục cho năng suất tốt, gia đình sẽ có điều kiện đầu tư thêm”, ông Gia chia sẻ.

Tuy nhiên, để biến những quả táo mèo trên đỉnh núi thành thu nhập thực tế không phải chuyện dễ. Đường vận chuyển từ Pù Ngùa xuống trung tâm xã Pù Nhi xa và khó đi. Vì vậy, gia đình ông lựa chọn đưa quả xuống bản Pù Đứa, xã Quang Chiểu, nơi có cung đường thuận lợi hơn để vận chuyển và bán cho thương lái.

Khó khăn về giao thông, vận chuyển vẫn là bài toán đối với sản xuất hàng hóa ở vùng núi cao. Dù vậy, hiệu quả bước đầu từ cây táo mèo đang tạo thêm động lực để người dân mạnh dạn hơn trong việc chuyển đổi cây trồng.

Không chỉ trồng táo mèo, ông Gia còn trồng khoảng 1,5ha sa nhân. Theo ông, đây là loại cây khá phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng ở Pù Ngùa. Cây sinh trưởng tốt, nhiều diện tích có tỷ lệ sống cao. “Sa nhân dễ chăm sóc, ít phải làm cỏ, chi phí đầu tư không lớn. Sau này khi cây cho quả, gia đình vừa có thêm nguồn thu, vừa có thể bán cây giống”, ông Gia cho biết.

Hiện gia đình ông đã bắt đầu bán cây sa nhân giống, mỗi năm thu về hàng chục triệu đồng. Việc kết hợp trồng táo mèo và sa nhân giúp gia đình có thêm nguồn thu từ nhiều loại cây trồng, đồng thời có thêm lựa chọn trong sản xuất.

Vườn táo mèo trĩu quả của gia đình ông Thao Nọ Gia.

Bí thư Đảng ủy xã Pù Nhi Đoàn Văn Trường cho biết, táo mèo và sa nhân có lợi thế khi sinh trưởng tốt trên những triền đất cao, nơi nguồn nước tưới hạn chế. Đây là những cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương và có khả năng tạo thu nhập cho người dân.

“Lãnh đạo địa phương sẽ nghiên cứu thêm để mở rộng mô hình trồng táo mèo, sa nhân, hướng tới tạo sinh kế mới cho đồng bào Mông vươn lên thoát nghèo. Thời gian tới, chính quyền địa phương tiếp tục tuyên truyền, vận động người dân thay đổi phương thức sản xuất, lựa chọn cây trồng phù hợp, trong đó có cây táo mèo, sa nhân... để phát triển kinh tế”, ông Đoàn Văn Trường nói.

Có thể nói, từ mô hình trồng táo mèo, sa nhân ở Pù Ngùa, những mảnh nương, rẫy trước đây chủ yếu phục vụ nhu cầu của gia đình đang từng bước có thêm sản phẩm để đưa ra thị trường. Những vườn cây xanh tốt giữa núi rừng đang đem lại thêm nguồn thu và mở ra cách làm mới cho người dân nơi đây.

Với ông Thao Nọ Gia, việc lựa chọn những cây trồng phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu đã giúp gia đình có thêm một hướng sản xuất bên cạnh cây trồng truyền thống. Từ hiệu quả bước đầu, ông tiếp tục chăm sóc, mở rộng mô hình, đồng thời kỳ vọng những loại cây này sẽ tiếp tục mang lại nguồn thu trong những năm tới.

Ở Pù Ngùa, sự thay đổi ấy đang bắt đầu từ những vườn cây, từ từng mùa vụ và cách người dân tính toán cho sản xuất. Với sự hướng dẫn của lực lượng chức năng, chính quyền địa phương và sự chủ động của người dân, những mảnh nương vùng cao đang từng bước tạo ra sản phẩm hàng hóa, góp phần cải thiện thu nhập và đời sống.