Chăm cà phê bằng khoa học, quản lý vườn bằng dữ liệu

Tại cụm mô hình Ea Ktur, tỉnh Đắk Lắk, tỷ lệ rụng quả sinh lý giảm 23%, số đốt dự trữ tăng 13%, năng suất nhân dự kiến cao hơn đối chứng 10%. Cùng với quy trình chăm sóc dựa trên phân tích đất, nhật ký điện tử giúp nông dân theo dõi vật tư, chi phí và cung cấp dữ liệu đánh giá hiệu quả canh tác, mức phát thải.

Hội thảo tổng kết mô hình Canh tác cà phê thông minh tại xã Ea Ktur, Đắk Lắk

Hội thảo tổng kết mô hình Canh tác cà phê thông minh tại xã Ea Ktur, Đắk Lắk

Ngày 8/11/2026, tại thôn 12, xã Ea Ktur, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đắk Lắk phối hợp với Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền tổ chức hội thảo tổng kết mô hình “Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu”, niên vụ 2025–2026.

Tham dự có TS. Tôn Nữ Tuấn Nam, Trưởng ban cố vấn chương trình; đại diện Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đắk Lắk, chính quyền địa phương và nông dân trồng cà phê trong vùng.

Bón phân từ kết quả phân tích đất

Cụm mô hình Ea Ktur được triển khai tại vườn của ba hộ: bà Trần Thị Kiều Nga, ông Trần Vĩnh Trường và ông Nguyễn Kim Sâm. Các vườn trồng cà phê vối ETA, TR4 từ 8–10 năm tuổi, xen hồ tiêu trên đất đỏ bazan.

Mỗi hộ bố trí 0,5 ha áp dụng quy trình mô hình và một lô đối chứng liền kề, chăm sóc theo tập quán. Ba vườn được bố trí thành ba lần lặp lại để theo dõi, so sánh kết quả.

Phân tích của WASI trước khi triển khai cho thấy đất chua mạnh, pH KCl ở mức 3,81; hàm lượng hữu cơ khá nhưng lân dễ tiêu chỉ đạt 7,4 mg P₂O₅/100 g đất. Kết quả này là cơ sở điều chỉnh dinh dưỡng, chú trọng cải thiện độ chua và khả năng hấp thu dưỡng chất của cây.

Theo quy trình, lô mô hình sử dụng 600 kg/ha phân Đầu Trâu Cân bằng đất và 1.440 kg/ha phân hữu cơ dưỡng rễ. Phân NPK chuyên dùng được bố trí theo giai đoạn sinh trưởng, điều chỉnh dựa trên kết quả phân tích đất. Tổng lượng đạm nguyên chất cả năm giảm gần 19% so với đối chứng.

Giảm rụng quả, cải thiện hiệu quả đầu tư

Việc theo dõi trên các cây, cành cố định tại ba vườn ghi nhận cùng xu hướng: tỷ lệ rụng quả sinh lý giảm từ 13,8% ở đối chứng xuống 10,6% ở lô mô hình, tương đương mức giảm khoảng 23%; số đốt dự trữ tăng 13%.

Năng suất cà phê nhân dự kiến cao hơn đối chứng 10%. Sản lượng thực thu sẽ được xác định sau thu hoạch, thông qua cân quả tươi riêng từng lô và gửi mẫu về WASI để quy đổi nhân khô.

Tại những thời điểm theo dõi trong mùa mưa, rệp muội đen, khô cành khô quả, thối rụng quả, đặc biệt là vàng lá thối rễ ở lô mô hình được ghi nhận nhẹ hơn đối chứng.

Về kinh tế, với giá cà phê nhân 95.000 đồng/kg, lợi nhuận dự kiến của lô mô hình cao hơn đối chứng 27,1 triệu đồng/ha, tương đương 11,3%. Nếu tính ở mức giá 85.000 đồng/kg, chênh lệch lợi nhuận vẫn đạt khoảng 23,6 triệu đồng/ha.

Theo tính toán của chương trình, mỗi đồng chi phí tăng thêm mang lại hơn 5 đồng doanh thu tăng thêm. Việc giảm phân khoáng giúp bù đắp một phần khoản đầu tư cho cân bằng đất và phân hữu cơ dưỡng rễ.

Đối với phát thải, ước tính theo phương pháp của IPCC từ lượng phân khoáng ghi trong nhật ký cho thấy lô mô hình đạt khoảng 2.080 kg CO₂e/ha/năm, so với 2.300 kg CO₂e ở đối chứng, giảm gần 220 kg CO₂e/ha, tương đương 9,6%.

Tính theo năng suất nhân dự kiến, mức phát thải trên mỗi tấn cà phê giảm từ 702 xuống 580 kg CO₂e, tương đương khoảng 17%. Đây là kết quả ước tính trong phạm vi tính toán từ phân khoáng, gắn với lượng đạm sử dụng thấp hơn và năng suất dự kiến cao hơn; cần được cập nhật khi có sản lượng thực thu.

Đại biểu và nông dân tham quan lô mô hình và lô đối chứng trước hội thảo

Đại biểu và nông dân tham quan lô mô hình và lô đối chứng trước hội thảo

Nhật ký điện tử theo sát từng công việc

Một điểm nhấn tại Ea Ktur là đưa nhật ký canh tác điện tử vào quản lý vườn. Các hộ được cài ứng dụng trên điện thoại để ghi lại từng công việc: chuẩn bị đất, bón phân, quản lý nước, phòng trừ dịch hại, xử lý ra hoa và thu hoạch.

Thông tin đi kèm gồm loại vật tư, lượng sử dụng và chi phí. Ứng dụng tổng hợp lịch sử canh tác, hỗ trợ tính toán chi phí, doanh thu và lợi nhuận khi dữ liệu được cập nhật, giúp người dân theo dõi hiệu quả đầu tư.

Với cán bộ khuyến nông và kỹ thuật viên Bình Điền, nhật ký là công cụ theo dõi từ xa, kịp thời trao đổi với hộ khi việc chăm sóc chưa phù hợp quy trình. Dữ liệu về lượng phân, số lần sử dụng thuốc, chi phí và năng suất cũng phục vụ so sánh giữa lô mô hình với đối chứng, đồng thời làm đầu vào cho tính toán phát thải.

Hồ sơ số hóa còn tạo nền tảng để quản lý thông tin canh tác và từng bước phục vụ truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Gắn với tinh thần thúc đẩy khoa học, công nghệ và chuyển đổi số của Nghị quyết số 57-NQ/TW, cách làm tại Ea Ktur bắt đầu từ những công việc cụ thể: ghi nhật ký trên điện thoại, cập nhật dữ liệu từ vườn và sử dụng số liệu trong đánh giá mô hình.

Mã QR trên bảng mô hình dẫn đến trang thông tin của chương trình. Dữ liệu canh tác được sử dụng phục vụ hội đồng đánh giá và làm căn cứ chấm điểm phần thi mô hình tại Hội thi Nhà nông đua tài năm 2027.

 Chủ tọa hội thảo: đại diện Trung tâm Khuyến nông Đắk Lắk, TS. Tôn Nữ Tuấn Nam và Bình Điền

Chủ tọa hội thảo: đại diện Trung tâm Khuyến nông Đắk Lắk, TS. Tôn Nữ Tuấn Nam và Bình Điền

“Bí quyết là làm theo khoa học”

Chia sẻ tại hội thảo, bà Trần Thị Kiều Nga, ở buôn Knia, xã Ea Ktur, kể rằng người dân đi ngang thường hỏi vì sao vườn xanh tốt, cành trĩu quả, đất được chăm sóc như vậy. Với bà, câu trả lời là thực hiện quy trình canh tác cà phê thông minh.

“Thời tiết Tây Nguyên giờ biến động dữ lắm, nắng hạn kéo dài mà giá cả vật tư thất thường, mình không thể cứ bón phân, tưới nước theo cảm tính như mười năm trước được”, bà Nga chia sẻ.

Theo bà, bón đúng, tưới đủ và giữ thảm cỏ che phủ là những thay đổi giúp chăm sóc vườn chủ động hơn, hướng đến giảm công và chi phí.

Trong quy trình mô hình, thảm cỏ được giữ thấp, kết hợp phủ gốc bằng tàn dư thực vật nhằm giữ ẩm mùa khô, hạn chế xói mòn mùa mưa và hỗ trợ môi trường đất. Đây là những biện pháp gắn việc chăm sóc cây với bảo vệ điều kiện sản xuất lâu dài.

Nông dân mô hình ghi nhật ký canh tác trên điện thoại ngay tại vườn

Nông dân mô hình ghi nhật ký canh tác trên điện thoại ngay tại vườn

Ứng dụng canh tác thông minh: lịch sử canh tác, chi phí và lợi nhuận niên vụ

Ứng dụng canh tác thông minh: lịch sử canh tác, chi phí và lợi nhuận niên vụ

Kết nối dữ liệu từ 48 vườn cà phê

Ea Ktur là một trong 16 cụm mô hình thuộc chương trình do Bình Điền phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, WASI và trung tâm khuyến nông các tỉnh triển khai trong niên vụ 2025–2026.

Chương trình thực hiện trên 48 vườn tại Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, Đồng Nai, Sơn La và một số địa phương khác. Theo đơn vị triển khai, cả 48 vườn sử dụng cùng một ứng dụng nhật ký điện tử, bước đầu hình thành bộ dữ liệu canh tác thống nhất của chương trình.

Đại biểu, cán bộ kỹ thuật và nông dân tại mô hình Canh tác cà phê thông minh thôn 12, xã Ea Ktur

Đại biểu, cán bộ kỹ thuật và nông dân tại mô hình Canh tác cà phê thông minh thôn 12, xã Ea Ktur

Nông dân tại 16 cụm mô hình sẽ là lực lượng nòng cốt của 16 đội tham gia Hội thi Nhà nông đua tài trong khuôn khổ Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 10 năm 2027.

Từ Ea Ktur, canh tác thông minh được cụ thể hóa bằng việc bón phân dựa trên đặc điểm đất, giữ che phủ và ghi chép đầy đủ quá trình sản xuất. Khi dữ liệu được cập nhật, đối chiếu với kết quả thực tế, người trồng cà phê có thêm căn cứ để điều chỉnh từng khoản đầu tư và lựa chọn cách chăm sóc phù hợp với vườn cây.

ThS. Hồ Thế Huy

Nguồn Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam: https://nongnghiephuuco.vn/cham-ca-phe-bang-khoa-hoc-quan-ly-vuon-bang-du-lieu-18605.html