Cháy rừng ở ASEAN: 'Phép thử' năng lực ứng phó chung

Khói mù dày đặc bao phủ tại Palangka Raya, Trung Kalimantan, Indonesia. (Ảnh: THX/TTXVN phát)

Những đám cháy rừng và đất than bùn tại Indonesia đang đẩy khói mù độc hại vượt biên giới, ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng không khí tại Malaysia, Singapore, Philippines và một số khu vực lân cận.

El Niño mạnh bất thường, nắng nóng và thiếu mưa kéo dài khiến nguy cơ cháy lan rộng, gợi lại thảm họa khói mù năm 2015.

Dù Đông Nam Á đã tăng cường ứng phó và xây dựng các cơ chế hợp tác khu vực, trong đó có Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới (AATHP) ký năm 2002, cuộc khủng hoảng năm 2026 cho thấy mục tiêu ASEAN không khói mù vào năm 2030 vẫn đối mặt với nhiều thách thức.

Theo Cơ quan Khí tượng Nhật Bản, nhiệt độ mặt nước biển tại vùng Niño 3 ở phía Đông xích đạo Thái Bình Dương trong tháng 9/2026 cao hơn mức trung bình tới 4 độ C.

Cơ quan này đánh giá El Niño đã đạt cường độ mạnh nhất kể từ khi bắt đầu ghi nhận số liệu năm 1949, làm gia tăng lo ngại về nắng nóng và thiếu mưa tại Đông Nam Á.

Ngày 26/8, Trung tâm Khí tượng chuyên ngành ASEAN (ASMC) kích hoạt cảnh báo cấp độ 3 sau khi ghi nhận khói mù dày đặc từ các điểm cháy tại Sumatra và Kalimantan của Indonesia.

Tuy nhiên, thời tiết cực đoan chỉ là một phần nguyên nhân. Việc đốt thực bì để khai hoang, mở rộng diện tích trồng cọ dầu và cây nguyên liệu giấy trong nhiều thập niên đã làm gia tăng nguy cơ cháy, đặc biệt tại các vùng đất than bùn bị tháo khô.

Than bùn lưu trữ lượng lớn carbon và dễ bắt lửa khi mất độ ẩm. Lửa có thể âm ỉ dưới lòng đất, khó phát hiện và dập tắt hoàn toàn, rồi bùng phát trở lại khi thời tiết khô nóng. Vì vậy, chỉ tập trung chữa cháy mà không phục hồi hệ sinh thái than bùn sẽ khó ngăn khủng hoảng tái diễn.

Theo số liệu của Chính phủ Indonesia, hơn 202.000 ha đất đã bị cháy trong 7 tháng đầu năm. Trong khi đó, nền tảng giám sát độc lập Nusantara Atlas ước tính diện tích bị thiêu rụi lên gần 896.000 ha vào cuối tháng 8.

Dù sử dụng phương pháp tính toán khác nhau, cả hai nguồn đều cho thấy quy mô cháy đáng lo ngại, đe dọa đa dạng sinh học và làm gia tăng ô nhiễm không khí. Hậu quả về sức khỏe là rõ rệt nhất.

Từ tháng 8 đến giữa tháng 9/2026, tại 7 tỉnh chịu ảnh hưởng ở Indonesia ghi nhận gần 175.000 ca nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính, trong đó hơn 40.000 ca liên quan đến trẻ nhỏ.

Tại Malaysia, vào lúc 11 giờ sáng 7/10, tổ chức IQAir đã xếp Kuala Lumpur là thành phố lớn có mức độ ô nhiễm cao nhất thế giới, với chỉ số 214, thuộc mức "rất không tốt cho sức khỏe."

Chính quyền phải đóng cửa hàng nghìn trường học tại nhiều bang, ảnh hưởng đến khoảng 2 triệu học sinh; đồng thời triển khai các biện pháp ứng phó, trong đó có gieo mây tạo mưa.

Singapore cũng chịu ảnh hưởng từ khói mù. Ngày 9/10, chỉ số PSI trung bình 24 giờ dao động từ 136 đến 192, thuộc mức không lành mạnh. Trước chặng đua Công thức 1 Singapore Grand Prix diễn ra từ ngày 9-11/10, ban tổ chức chuẩn bị phương án hỗ trợ y tế và cung cấp khẩu trang N95 khi cần thiết.

Hãng hàng không giá rẻ Firefly của Malaysia đã hủy các chuyến bay giữa sân bay Sultan Abdul Aziz Shah gần Kuala Lumpur và sân bay Seletar của Singapore trong khoảng thời gian từ ngày 10 đến 12/10 nhằm phòng ngừa rủi ro.

Những thiệt hại về kinh tế chưa thể tính toán, song thảm họa khói mù Đông Nam Á năm 2015 cho thấy cái giá kinh tế rất lớn: Ngân hàng Thế giới ước tính các vụ cháy rừng và đất gây thiệt hại khoảng 16 tỷ USD cho Indonesia, tương đương gần 2% GDP.

Trước tình hình nghiêm trọng, Indonesia đang triển khai các hoạt động giám sát điểm nóng, chữa cháy và kiểm soát những khu vực có nguy cơ cao. Tuy nhiên, bài toán lâu dài không chỉ nằm ở khả năng huy động nhân lực và phương tiện chữa cháy mà còn ở việc quản lý đất, duy trì mực nước tại các vùng than bùn và ngăn chặn hành vi đốt đất trái phép.

Trực thăng thả nước dập đám cháy đất tại tỉnh Nam Sumatra, Indonesia, ngày 2/8/2026. (Ảnh: THX/TTXVN phát)

Giáo sư David Mark Taylor (Đại học Quốc gia Singapore) chỉ ra rằng chìa khóa bền vững không nằm ở số lượng máy bay chữa cháy, mà là phục hồi độ ẩm tự nhiên của đất than bùn, duy trì mực nước ngầm và tái tạo thảm thực vật – “hàng rào phòng ngự” căn bản thay vì chỉ xử lý phần ngọn. Song song với đó, cần thay đổi tư duy sinh kế.

Phó Giáo sư Paruedee Nguitragool (Đại học Chiang Mai, Thái Lan) nhấn mạnh việc siết chặt chế tài đốt dọn đất trái phép phải đi đôi với cung cấp phương thức sản xuất thay thế ít phát thải cho người nông dân. Nếu chỉ tăng mức xử phạt mà không tạo ra lựa chọn sinh kế khả thi, nỗ lực loại bỏ tập quán đốt thực bì sẽ khó đạt hiệu quả bền vững.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng dầu cọ, bột giấy và giấy. Nhu cầu quốc tế đối với những sản phẩm này tạo sức ép đối với đất rừng và đất than bùn, trong khi trách nhiệm kiểm soát nguồn nguyên liệu chưa phải lúc nào cũng được thực hiện đầy đủ.

Minh bạch hóa chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc và buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm về tác động môi trường có thể góp phần hạn chế động cơ chuyển đổi đất và đốt rừng.

Sau những đợt khói mù nghiêm trọng trước đây, ASEAN đã xây dựng nền tảng hợp tác khu vực nhằm kiểm soát ô nhiễm xuyên biên giới. AATHP có hiệu lực từ năm 2003 tạo cơ sở pháp lý cho các nước phối hợp xử lý vấn đề.

Lộ trình hướng tới ASEAN không khói mù giai đoạn 2023-2030 tiếp tục xác định những định hướng hành động, trong khi Trung tâm Điều phối ASEAN về kiểm soát ô nhiễm khói mù xuyên biên giới tại Jakarta tạo thêm đầu mối hỗ trợ trao đổi thông tin và phối hợp ứng phó.

Dù vậy, việc Đông Nam Á đang phải đối mặt với đợt khói mù trầm trọng nhất trong hơn 1 thập niên qua cho thấy hiệu quả của các cơ chế này vẫn phụ thuộc nhiều vào việc từng chính phủ thực hiện cam kết.

Các nước thành viên có mức độ ưu tiên, năng lực quản lý và nguồn lực khác nhau; trong khi đó, việc xử lý những hành vi gây ô nhiễm xuyên biên giới vẫn gặp khó khăn do hạn chế trong thực thi và trách nhiệm giải trình.

Cùng với đó, hợp tác khu vực cần vượt ra ngoài việc trao đổi thông tin hoặc hỗ trợ khi khói mù đã lan rộng. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Helena Varkkey (Đại học Malaya, Malaysia) nhấn mạnh các nước cần chia sẻ dữ liệu vệ tinh, phối hợp cảnh báo sớm, chuẩn bị nguồn lực chữa cháy trước mùa khô và tăng cường năng lực quản lý đất than bùn. Những biện pháp này cần được triển khai thường xuyên, có mục tiêu cụ thể và được đánh giá định kỳ.

Khủng hoảng khói mù năm 2026 cho thấy Đông Nam Á không thiếu cảnh báo, cam kết hay kinh nghiệm từ những thảm họa trước đây. Điều còn thiếu là sự phối hợp đủ chặt chẽ, nguồn lực ổn định và quyết tâm xử lý những nguyên nhân bắt nguồn từ cách sử dụng đất.

Còn đối với ASEAN, bài toán chống khói mù xuyên biên giới chính là phép thử về năng lực hợp tác thực thi giữa các quốc gia thành viên.

Như tuyên bố của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Bền vững Môi trường Malaysia, ông Arthur Joseph Kurup, vấn đề khói mù xuyên biên giới cần được giải quyết thông qua hành động tập thể và hợp tác khu vực, trong đó các quốc gia ASEAN cần thực hiện đầy đủ trách nhiệm phòng ngừa để biến các cam kết trong AATHP thành những hành động cụ thể, nhất quán và hiệu quả trên thực tế./.