Chủ động hơn để bảo đảm đủ sách giáo khoa

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tập trung năng lực cung ứng SGK. Ảnh: NXBGDVN

Khi nhu cầu có biến động lớn, việc cập nhật dữ liệu, đặt hàng, sản xuất và phân phối cần được thực hiện sớm, đồng bộ. Trước mắt, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) đang tập trung rà soát, điều phối, tăng năng lực cung ứng và hỗ trợ SGK điện tử. Về lâu dài, việc hoàn thiện quy trình dự báo, đặt hàng và cơ chế điều tiết nguồn sách được xem là giải pháp để hạn chế thiếu cục bộ.

Khẩn trương xử lý nhu cầu phát sinh

Theo thông tin từ NXBGDVN, nhu cầu SGK năm học 2026-2027 có biến động khá lớn so với dự báo ban đầu. Sau khi cập nhật, nhu cầu tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7%. Trong khi đó, SGK cần trải qua nhiều công đoạn từ chuẩn bị vật tư, in, đóng cuốn đến vận chuyển tới từng điểm trường. Vì vậy, nhu cầu phát sinh trong thời gian ngắn có thể tạo áp lực lớn lên khâu cung ứng.

Kênh đăng ký mua SGK qua nhà trường vốn được sử dụng để tập hợp nhu cầu trước năm học. Năm nay, quá trình sắp xếp bộ máy, sáp nhập trường và kiện toàn ban giám hiệu tại một số địa phương có tác động đến thời điểm tiếp nhận đăng ký. Đến ngày 25-8-2026, tại thành phố Hồ Chí Minh còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách. Khi nhu cầu tập trung vào thời điểm sát khai giảng, việc đáp ứng tại các điểm bán cũng chịu thêm áp lực.

Cùng với đó, một số địa phương triển khai chính sách miễn phí SGK ngay trong năm học 2026-2027. Theo thông tin được NXBGDVN cung cấp, khi đơn vị đã in và phát hành khoảng 80% sản lượng, có 10 địa phương công bố kế hoạch thực hiện miễn phí SGK trong năm học này. Đến ngày 12-9-2026, cả 10 địa phương chưa triển khai được do các điều kiện về kinh phí, thủ tục phê duyệt hoặc phương án mua sắm chưa hoàn tất.

Đây là những yếu tố cho thấy việc dự báo và cập nhật nhu cầu cần gắn với tiến độ chuẩn bị nguồn sách. Ngày 21-7-2026, NXBGDVN đã có công văn gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo, các sở giáo dục và đào tạo, thông tin quy trình đấu thầu, in và hoàn thiện SGK cần tối thiểu 6 tháng. Với đơn hàng bổ sung được đặt muộn, thời điểm giao sách có thể kéo dài đến tháng 2-2027.

Thực tế tại một số địa phương cũng cho thấy nhu cầu bổ sung có thể xuất hiện khá sát thời điểm khai giảng. Tại thành phố Huế, kế hoạch được ban hành ngày 10-8-2026, sau đó ngày 29-8-2026 phải hủy thầu để điều chỉnh từ 28 tỷ đồng xuống 12 tỷ đồng. Khánh Hòa ban hành kế hoạch ngày 27-8; thành phố Hồ Chí Minh và Gia Lai ban hành kế hoạch vào giữa tháng 8. Những mốc thời gian này khiến khoảng thời gian dành cho các khâu mua sắm, in và vận chuyển bị thu hẹp.

Tại Đắk Lắk, ngày 21-8-2026, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh có công văn thông báo nhu cầu 2,31 triệu bản SGK miễn phí, đồng thời xác định đây là cơ sở để lập phương án, chưa thay thế đơn đặt hàng hoặc hợp đồng mua sách. Ngày 27-8, NXBGDVN có công văn thông tin thời gian đấu thầu và in cần 6-7 tháng, đồng thời đề nghị chốt đơn hàng chính thức trước ngày 30-8. Đến ngày 7-9, NXBGDVN cho biết đã cung ứng 6,8 triệu bản SGK cho Đắk Lắk, đạt 100% kế hoạch phát hành ban đầu.

Tại Khánh Hòa, ngày 27-8, HĐND tỉnh ban hành nghị quyết về thực hiện miễn phí SGK cho học sinh vùng III, làm phát sinh nhu cầu 342.868 bản. Trước đó, NXBGDVN đã cung ứng đầy đủ hơn 2 triệu bản theo đơn đặt hàng ban đầu. Với nhu cầu mới, chu trình đấu thầu, in và vận chuyển cần thêm khoảng 3 tháng.

Những trường hợp trên cho thấy việc xử lý nhu cầu phát sinh không chỉ phụ thuộc vào năng lực in, mà còn cần có thời gian chuẩn bị và thông tin đầy đủ từ đầu chuỗi cung ứng. Đây cũng là cơ sở để các giải pháp trước mắt và lâu dài được đặt ra theo hướng chủ động hơn.

Chủ động nguồn sách từ sớm

Trước mắt, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thành lập tổ công tác phản ứng nhanh hoạt động 24/7 để rà soát, điều phối, luân chuyển SGK giữa các địa phương có nguồn sách và những nơi đang thiếu, đáp ứng những nhu cầu phát sinh tại từng địa bàn.

Tính đến giữa tháng 9-2026, gần 240 triệu bản SGK đã được cung ứng. Ảnh: CTV

NXBGDVN cũng đang huy động tối đa công suất các nhà in đối tác. Tính đến giữa tháng 9-2026, tổng số lượng SGK đã cung ứng đạt gần 240 triệu bản. Đơn vị đồng thời cung cấp miễn phí hệ thống SGK điện tử để giáo viên và học sinh sử dụng trong thời gian chờ sách in, đồng thời cam kết hoàn tất việc cung cấp các bản sách in bổ sung còn thiếu trước ngày 30-9-2026.

Thực tế cho thấy, cùng với việc xử lý nguồn sách trước mắt, các khâu dự báo và cập nhật nhu cầu cũng cần được thực hiện chủ động hơn. Số lượng học sinh, nhu cầu từng môn học, những thay đổi về quy mô trường, lớp cần được các địa phương tổng hợp, cập nhật đầy đủ để làm cơ sở cho kế hoạch in và phân phối. Khi thông tin được tập hợp sớm, NXBGDVN có thêm thời gian chuẩn bị vật tư, bố trí năng lực in và xây dựng phương án vận chuyển.

Việc đặt hàng cũng cần được các địa phương chủ động thực hiện theo tiến độ, nhất là đối với những chương trình hỗ trợ hoặc miễn phí SGK.

Theo định hướng được NXBGDVN đề xuất, một trong những nội dung cần được nghiên cứu là hoàn thiện cơ chế pháp lý đối với SGK theo hướng xem đây là “sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu”. Cơ chế phù hợp sẽ tạo điều kiện để Nhà nước và các nhà xuất bản chủ động hơn trong việc đặt hàng, bố trí ngân sách, dự trữ và điều tiết nguồn sách khi nhu cầu thay đổi.

Cùng với đó là việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, địa phương, nhà trường và đơn vị xuất bản. Thông tin về nhu cầu, kế hoạch mua sắm, thời điểm cung ứng và địa điểm bán sách cần được cập nhật kịp thời, giúp phụ huynh và học sinh biết nơi mua, đồng thời giúp đơn vị cung ứng nhận diện sớm những khu vực có khả năng phát sinh thiếu hụt.

Công tác kiểm tra, giám sát liên ngành đối với việc ban hành và thực hiện chính sách hỗ trợ, miễn phí SGK cũng cần được chú trọng. Việc rà soát nguồn lực và tính khả thi trước khi triển khai chính sách sẽ giúp các khâu ngân sách, mua sắm, đặt hàng, sản xuất có đủ thời gian chuẩn bị.

Với những nhu cầu phát sinh đột xuất, cơ chế điều phối nguồn sách giữa các địa phương cũng cần tiếp tục được phát huy. Khi nơi thừa có thể nhanh chóng hỗ trợ nơi thiếu, đồng thời năng lực in bổ sung được huy động kịp thời, những điểm thiếu cục bộ có thể được xử lý ngay trong thời gian chờ các đơn hàng mới.

Từ sự việc đầu năm học 2026-2027 tại một số địa phương cho thấy, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý số sách còn thiếu, mà quan trọng hơn là xây dựng một chuỗi cung ứng có dữ liệu đầy đủ, thời gian chuẩn bị phù hợp và khả năng điều phối linh hoạt. Khi các khâu được kết nối từ sớm, việc cung ứng SGK sẽ chủ động hơn, bảo đảm sách đến với học sinh đúng thời điểm và hạn chế những biến động tương tự trong các năm học sau.