Chủ động phòng ngừa rủi ro, bảo vệ di sản Công viên địa chất

Đi qua những cung đường trong vùng CVĐC, dễ dàng nhận thấy sự đa dạng của địa hình đá vôi với những dãy núi cao, vách đá, thung lũng, cánh đồng karst, hồ, sông ngầm và hệ thống hang động. Đây là kết quả của quá trình tiến hóa địa chất lâu dài, gắn với hoạt động kiến tạo, phong hóa, hòa tan và xâm thực.

Điểm đặc sắc của karst Cao Bằng là thể hiện tương đối đầy đủ các giai đoạn phát triển. Ở những khu vực karst trẻ, địa hình thường cao, phân cắt mạnh, với nhiều vách đá, hang đứng, hố sụt; trong khi karst trưởng thành và già hình thành các cụm đỉnh - lũng, thung lũng, cánh đồng karst, hồ và hệ thống sông ngầm.

Theo bà Đỗ Thị Yến Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng địa chất, di sản và môi trường, Chuyên gia tư vấn của Mạng lưới CVĐC Việt Nam, Cao Bằng có một hệ thống karst rất đặc sắc, thể hiện khá rõ quá trình tiến hóa lâu dài của địa hình đá vôi. Điều đáng chú ý là những yếu tố tạo nên giá trị riêng của karst Cao Bằng cũng khiến địa hình ở đây có tính nhạy cảm nhất định trước các tác động của tự nhiên, đặc biệt là mưa lớn. Bên cạnh việc khai thác các giá trị về cảnh quan, khoa học và du lịch, cần hiểu rõ đặc điểm địa chất, địa hình từng khu vực để chủ động nhận diện và phòng ngừa nguy cơ.

Từ đặc điểm địa hình, các dạng tai biến tại Cao Bằng có sự khác nhau giữa từng khu vực. Ở vùng núi cao, địa hình dốc, đá bị nứt vỡ, phong hóa mạnh có thể làm gia tăng nguy cơ đá rơi, đổ lở, trượt lở đất đá. Các thung lũng hẹp, khe tụ thủy cũng là nơi dễ phát sinh lũ quét, lũ bùn đá khi xuất hiện mưa lớn hoặc mưa kéo dài.

Trong vùng karst, nguy cơ còn gắn với sự vận động phức tạp của nước mặt và nước ngầm. Nước có thể nhanh chóng thấm qua các khe nứt, phễu karst, hang ngầm rồi xuất lộ ở vị trí khác. Tại những khu vực có thung lũng kín, cánh đồng karst, khả năng tiêu thoát nước phụ thuộc nhiều vào hệ thống hang ngầm, vì vậy có thể xuất hiện ngập nhanh, ngập kéo dài hoặc biến động dòng chảy. Quá trình rửa trôi vật liệu vào các khoảng rỗng dưới lòng đất cũng có thể làm phát sinh sụt lún, hình thành hố sụt.

Khảo sát di sản địa chất tại điểm di sản mỏ Vonfram, xã Thành Công.

Không chỉ yếu tố tự nhiên, tác động của con người có thể làm gia tăng mức độ rủi ro. Việc mở đường, cắt taluy, san gạt chân sườn, xây dựng tại khu vực không phù hợp, phá rừng hoặc làm thay đổi dòng chảy tự nhiên đều có thể phá vỡ trạng thái cân bằng của sườn dốc và hệ thống karst. Thực tế những năm gần đây cho thấy các nguy cơ này không chỉ tồn tại trên bản đồ. Ghi nhận các vụ trượt lở tại Ca Thành năm 2023, Lũng Lỳ - Lũng Súng năm 2024, sụt lún, nứt và trượt lở tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Rừng Trần Hưng Đạo năm 2025; năm 2026 tiếp tục xuất hiện các hố sụt karst tại Trường Hà và điểm đá rơi tại Vân Trình.

Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý hậu quả sau sự cố mà quan trọng hơn là nhận diện nguy cơ từ sớm, nâng cao năng lực ứng phó ngay tại cộng đồng. Đây là một trong những nội dung được Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng chú trọng thông qua các chương trình tập huấn nâng cao nhận thức về thiên tai, biến đổi khí hậu trong khu vực CVĐC. 

Phó Giám đốc Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng Hoàng Thị Huệ cho biết: Nâng cao nhận thức phải gắn với khả năng thực hành. Người dân, cán bộ cơ sở và những người làm du lịch cần biết khu vực mình đang ở có nguy cơ gì, dấu hiệu nào cần cảnh báo và khi có tình huống phải hành động như thế nào. Khảo sát thực địa giúp học viên trực tiếp nhận diện các điểm xung yếu, từ đó chủ động hơn trong phòng ngừa và ứng phó.

Cùng với nâng cao năng lực cộng đồng, việc xây dựng cơ sở dữ liệu, tăng cường quan trắc và cảnh báo cũng cần được chú trọng. Thông tin về địa chất, địa hình, thủy văn, các điểm di sản, khu dân cư, tuyến giao thông và những sự kiện tai biến từng xảy ra cần được cập nhật, kết hợp với theo dõi lượng mưa, mực nước, biến dạng địa hình và thông tin từ cộng đồng để nâng cao khả năng cảnh báo.