Chuyên gia nói gì về việc lấy ý kiến trẻ em về Luật hiến mô, tạng?

Việc Bộ Y tế lấy ý kiến trẻ em về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang gây tranh luận dữ dội. Một bên băn khoăn trẻ nhỏ đã đủ khả năng nhận thức để góp ý về vấn đề phức tạp như hiến mô, tạng hay chưa; bên khác cho rằng trẻ em có quyền tham gia xây dựng những chính sách liên quan trực tiếp đến mình.

Ý kiến của 3 chuyên gia dưới đây cho thấy cần phân biệt rõ 2 vấn đề: tham vấn trẻ em trong quá trình xây dựng pháp luật và lấy ý kiến của trẻ khi xem xét việc hiến mô, bộ phận cơ thể của chính các em.

Ông Nguyễn Huy Quang. Ảnh: Thanh Hằng.

Tham vấn trẻ em là cần thiết, nhưng phải đúng cách

Ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, cho rằng chủ trương lấy ý kiến trẻ em phù hợp với tinh thần Luật Trẻ em và các quy định liên quan. Tuy nhiên, việc tham vấn phải xác định rõ nhóm trẻ được hỏi, nội dung cần lấy ý kiến và phương pháp phù hợp với độ tuổi, khả năng nhận thức.

Theo ông Quang, vấn đề được đặt ra sau Công văn 317 ngày 19/10/2026 của Hội đồng Đội Trung ương về phối hợp lấy ý kiến trẻ em đối với dự thảo luật.

Ông lưu ý yêu cầu lấy ý kiến trực tiếp 100% trẻ em tại một số địa phương có thể khiến hoạt động này chạy theo số lượng, trở nên hình thức. Điều quan trọng không phải hỏi được bao nhiêu trẻ, mà là trẻ có hiểu nội dung được hỏi và có thể bày tỏ ý kiến thực chất hay không.

Ông Quang cũng đề nghị ban soạn thảo giải thích rõ các khái niệm chuyên môn, pháp lý, tránh để dư luận đánh đồng việc tham vấn trẻ em với việc cho phép trẻ hiến mô, tạng.

Theo ông, cần nhìn nhận vấn đề từ nhiều phía, trong đó có khía cạnh nhân văn của việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau chết não hoặc chết tuần hoàn. Nếu quy định không tạo được cơ chế hiến phù hợp, trẻ mắc bệnh cần ghép nhưng không tìm được nguồn hiến có thể mất cơ hội điều trị.

Ông Đặng Hoa Nam. Ảnh: Thanh Hằng,

Cùng quan điểm về sự cần thiết của việc tham vấn, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, dẫn các quy định của Hiến pháp năm 2013, Luật Trẻ em năm 2016 và các văn bản hướng dẫn thi hành để nhấn mạnh quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng của trẻ.

Ông ví dụ khi vợ chồng ly hôn, ra toà, đứa trẻ được quyền hỏi ý kiến xem ở với ai.

Theo ông Nam, việc lấy ý kiến trẻ em trong quá trình xây dựng pháp luật, chính sách có liên quan là trách nhiệm của cơ quan xây dựng văn bản. Cơ quan soạn thảo cần lựa chọn độ tuổi phù hợp, cung cấp thông tin dễ hiểu và tạo điều kiện để trẻ bày tỏ nguyện vọng trung thực, độc lập.

Không đồng tình với việc lấy ý kiến trẻ về hiến mô, tạng

Ở góc nhìn thận trọng hơn, PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, không đồng tình với việc lấy ý kiến trẻ về hiến mô, tạng. Ông cho rằng trẻ chưa chắc đã đủ trưởng thành để hiểu hết hệ quả của một quyết định liên quan đến cơ thể mình; sự đồng ý của trẻ không thể mặc nhiên trở thành căn cứ pháp lý để tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể.

PGS.TS Dương Đức Hùng. Ảnh: Thanh Hằng

Theo ông Hùng, cần phân biệt người hiến còn sống với người hiến sau chết não hoặc chết tuần hoàn. Ông ủng hộ mở rộng nguồn hiến từ người đã chết để cứu thêm người bệnh, bởi nhu cầu ghép tạng rất lớn trong khi nguồn hiến còn hạn chế. Ngược lại, với người hiến còn sống dưới 18 tuổi, ông đề nghị quy định nghiêm ngặt, không lấy tạng của trẻ.

Ông Hùng cũng lưu ý không thể chỉ dựa vào ý kiến của cha mẹ hoặc người giám hộ. Chẳng hạn, khi một người thân cần ghép tủy, cha mẹ có thể mong muốn con mình hiến để cứu người nhà, nhưng mong muốn đó chưa chắc đã phản ánh đầy đủ lợi ích và nguy cơ đối với trẻ hiến. Khi ấy, bệnh viện và hội đồng y khoa phải đánh giá việc lấy mô tái sinh có ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ hay không.

Một vấn đề khác được ông Hùng đặt ra là giới hạn người nhận mô tái sinh từ trẻ. Cần cân nhắc giới hạn trong phạm vi người cùng huyết thống, không mở rộng sang các quan hệ như anh rể, chị dâu, cha nuôi hoặc anh chị em nuôi. Quan điểm này xuất phát từ yêu cầu tránh để trẻ chịu rủi ro sức khỏe vì những quyết định mà các em chưa đủ khả năng tự cân nhắc đầy đủ.

Cơ chế bảo vệ phải vượt lên trên sự đồng ý

Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, ông Đặng Hoa Nam nhấn mạnh ý kiến của trẻ trong quyết định hiến mô, bộ phận cơ thể là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Ngay cả khi trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, quyết định vẫn phải đáp ứng các điều kiện chuyên môn và cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt.

Ông đề xuất có hội đồng chuyên môn y khoa độc lập đánh giá các điều kiện liên quan. Trong một số trường hợp, cần có chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc nhân viên công tác xã hội có kinh nghiệm làm việc với trẻ để đánh giá nguyện vọng của trẻ có thực sự tự nguyện, khách quan hay chịu tác động từ sự lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc hoặc lợi dụng.

Ông Nam cũng lưu ý, nếu mở rộng đối tượng dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh, cần quy định rõ các điều kiện bảo vệ, đồng thời có cơ chế kiểm tra, giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm để bảo đảm quy định được thực thi nghiêm túc.

Ở góc độ chuyên môn y khoa, ông Hùng cũng yêu cầu bệnh viện và Hội đồng y khoa đánh giá nguy cơ đối với sức khỏe của trẻ, không để mong muốn cứu người thân lấn át quyền lợi của người hiến. Trong khi đó, lưu ý của ông Quang về việc giải thích chính xác nội dung dự thảo cũng có ý nghĩa quan trọng, giúp tránh hiểu lầm giữa tham vấn trẻ em và quyết định cho phép trẻ hiến mô, tạng.

Những ý kiến này cho thấy việc tham vấn trong quá trình xây dựng luật có cơ sở pháp lý và cần được thực hiện phù hợp với độ tuổi, nhận thức của trẻ.

Còn khi xem xét việc hiến mô, tạng của người chưa thành niên, sự tự nguyện phải đi cùng đánh giá y khoa độc lập, giới hạn rõ ràng và cơ chế giám sát đủ chặt chẽ để bảo vệ sức khỏe, quyền lợi lâu dài của trẻ.