Chuyên gia tâm lý giáo dục nói về AI: 'Chúng ta đang sống trong những thời khắc thú vị'

Khi các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI - GenAI) nhanh chóng xuất hiện trong lớp học, nơi làm việc và các ngành sáng tạo, những câu hỏi về tác động của chúng đối với sáng tạo của con người ngày càng trở nên cấp bách. Liệu AI có thực sự sáng tạo? Nó có giúp mọi người tiếp cận ý tưởng và cảm hứng một cách công bằng hơn, hay lại làm suy yếu chính các kỹ năng mà giáo dục đã bồi đắp cho con người?

Với James C. Kaufman, Giáo sư tâm lý giáo dục tại Đại học Connecticut (Mỹ), câu trả lời không đơn giản, và cũng không mấy dễ chịu.

AI có xu hướng khuếch đại những khác biệt vốn có về kỹ năng, khả năng phán đoán và chuyên môn, từ đó đặt ra những câu hỏi quan trọng liên quan đến giáo dục, công bằng và tương lai của lao động sáng tạo - Ảnh: Unsplash

AI không thay thế sáng tạo, nhưng nó phóng đại khác biệt

Nghiên cứu gần đây do Kaufman đồng tác giả, cùng với tuyển tập học thuật mới do ông biên tập về trí tuệ nhân tạo tạo sinhvà sáng tạo, cho thấy rằng dù AI có thể hỗ trợ một số khía cạnh của công việc sáng tạo, nó không thể thay thế sự sáng tạo của con người. Thay vào đó, AI có xu hướng khuếch đại những khác biệt vốn có về kỹ năng, khả năng phán đoán và chuyên môn, từ đó đặt ra những câu hỏi quan trọng liên quan đến giáo dục, công bằng và tương lai của lao động sáng tạo.

Nghiên cứu này được công bố trên psyArXiv.

Không giống nhiều người lạc quan thái quá về công nghệ, Kaufman tiếp cận AI với thái độ hoài nghi dựa trên bằng chứng nghiên cứu, chứ không xuất phát từ nỗi sợ công nghệ. “Phần lớn các nhà nghiên cứu về sáng tạo thường chia thành hai nhóm: một nhóm rất hào hứng với AI, và một nhóm khác thực sự lo ngại về nó”, Kaufman nói và tự nhận mình thuộc nhóm thứ hai.

Mối quan ngại của ông chủ yếu xuất phát từ tốc độ quá nhanh mà các hệ thống AI tạo sinh được tung ra và phổ biến rộng rãi, nhưng lại không đi kèm với các biện pháp bảo vệ, quy trình kiểm thử hay khung pháp lý vốn thường xuất hiện khi những công nghệ mang tính đột phá được triển khai.

“Khi AI được đưa vào sử dụng rộng rãi, con người đã dùng nó trước khi chúng tôi kịp nghiên cứu một cách cẩn trọng. Điều này đặc biệt đáng lo ngại khi chúng ta đang nói đến học tập, sáng tạo và sự phát triển kỹ năng dài hạn”, Kaufman nói.

Trong một nghiên cứu bổ sung gần đây, được thực hiện cùng các cộng sự từ những cơ sở nghiên cứu khác, Kaufman và đồng nghiệp đã xem xét cách con người tham gia vào các nhiệm vụ sáng tạo cả khi làm việc độc lập lẫn khi có sự hỗ trợ của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Người tham gia được yêu cầu hoàn thành các nhiệm vụ kể chuyện, viết, hoặc tự thực hiện, hoặc có sự hỗ trợ của AI. Sau đó, nhóm nghiên cứu đánh giá mức độ sáng tạo, trí tuệ và hiệu suất tổng thể trong cả hai điều kiện.

Nghiên cứu này hiện vẫn chưa được phản biện khoa học hoặc chấp nhận công bố chính thức. Tuy nhiên, từ nghiên cứu này, Kaufman cho rằng AI rất giỏi tạo ý tưởng. Nhưng nó kém hơn nhiều trong việc đánh giá giá trị của chúng. Phần việc đó vẫn đòi hỏi phán đoán con người.

Khả năng tự nhận thức là "kỹ năng mềm" cần thiết

Một yếu tố then chốt mà nhóm nghiên cứu nhấn mạnh là khả năng nhận thức: hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu và mục tiêu của chính mình. Con người biết mình cần AI để hỗ trợ ở đâu, và không nên dựa vào nó ở đâu, là một kỹ năng không phải ai cũng có.

Kaufman đưa ra một ví dụ đơn giản: nếu coi chất lượng đầu ra trung bình của AI ở mức B hoặc B+, thì một người làm việc ở mức A có thể sử dụng AI có chọn lọc và vẫn giữ chất lượng cao. Nhưng với người đang ở mức thấp hơn, trần năng lực của họ rất dễ bị “đóng khung” ở chính mức AI cung cấp.

Về mặt tâm lý, điều này đặt ra một rủi ro âm thầm: ảo giác về năng lực. Người dùng có thể cảm thấy mình đang “hợp tác” với AI, trong khi thực chất chỉ là sao chép và chỉnh sửa rất ít.

Giáo dục và sức khỏe tinh thần: học hay "thuê AI tư duy"

Những lo ngại lớn nhất, theo Kaufman, nằm ở giáo dục. Theo nhà tâm lý giáo dục, mục tiêu của một bài tập trong quá trình học không phải là sản phẩm cuối cùng, mà chính là quá trình học cách làm ra nó. Khi học sinh dựa quá nhiều vào AI để viết, giải toán hay sáng tác, họ có thể tạo ra kết quả chấp nhận được, nhưng đã bỏ qua nỗ lực nhận thức cần thiết để học thực sự.

Một số nghiên cứu cho thấy khi sự hỗ trợ của AI bị rút đi, các cải thiện về sáng tạo và học tập cũng biến mất. Điều đó gợi ý rằng kỹ năng không được nội hóa, chúng chỉ được “thuê ngoài”.

Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần: giảm cảm giác làm chủ, giảm tự tin vào năng lực bản thân, và gia tăng sự phụ thuộc vào công cụ.

Ngoài ra, nhà tâm lý Mỹ không đồng tình với quan niệm phổ biến rằng AI “dân chủ hóa” sáng tạo. Theo ông, sáng tạo vốn đã là một trong những đặc tính “dân chủ" nhất của con người. Không có khác biệt đáng kể về tiềm năng sáng tạo giữa các giới, nền văn hóa hay tầng lớp kinh tế.

Thứ AI có nguy cơ tạo ra không phải là bình đẳng, mà là sự bất bình đẳng mới. Khi các phiên bản trả phí ngày càng mạnh, còn phiên bản miễn phí bị giới hạn thì quyền tiếp cận cũng trở thành yếu tố quyết định. Bởi lúc này, người có tiền sẽ có công cụ tốt hơn người không trả tiền.

Trong các ngành sáng tạo, nhiều công việc đầu vào hay việc viết chú thích, vẽ ý tưởng, minh họa kỹ thuật số, đang dần bị AI thay thế. Trong khi đây lại chính là những công việc giúp người trẻ tích lũy kinh nghiệm và xây dựng sự nghiệp. Khi chúng biến mất, toàn bộ “đường ống” phát triển tài năng có nguy cơ bị đứt gãy.

Công nghệ không xấu, nhưng nó rất mạnh

Kaufman không xem AI là kẻ thù hay lo sợ. Ông xem nó là một công cụ mạnh.

Thế giới không tự động tốt đẹp hơn chỉ vì con người sáng tạo hơn. Điều quan trọng là ai kiểm soát công cụ, dùng nó thế nào, và với mục đích gì. Với giáo dục, ông cho rằng quyết định về AI không nên do công nghệ dẫn dắt, mà phải xuất phát từ các chuyên gia học tập và giáo viên. Sự minh bạch là điều bắt buộc. Ở bậc học cao hơn, sinh viên có thể dần tự quyết cách dùng AI. Nhưng quá trình đó cần được hướng dẫn cẩn trọng.

“Chúng ta đang sống trong những thời khắc thú vị”, Kaufman nói, “và chúng ta vẫn đang quyết định các công cụ (AI) này giúp tạo ra một tương lai như thế nào”.

Nhật Hạ