Chuyện ít biết về nhà sách ở phố cổ Hà Nội từng đón nhiều nghệ sĩ nổi danh

Ngôi nhà của một gia đình Hà Nội yêu nước

Khoảng những năm từ 1915 - 1996, quần thể nhà số 106, 108 và 110 Cầu Gỗ (nay thuộc phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) từng thuộc sở hữu của cụ Trần Văn Viện và cụ Phùng Thị Tài - một gia đình có truyền thống yêu nước và hoạt động cách mạng. 

Cụ Trần Văn Viện từng bị giam giữ tại các nhà tù ở Nghệ An và Hỏa Lò, Hà Nội trong hơn 3 năm. Sau khi ra tù, cụ Viện được người cô ruột - cụ Trần Thị Lan, giúp vốn mở hiệu kinh doanh hàng da và giày dép. Cụ Lan, còn được gọi là cụ Ký Hàng Gai, là mẹ của ông Đỗ Đình Thiện, một nhà tư sản nổi tiếng, từng tham gia Đảng Cộng sản Pháp và hoạt động trong phong trào yêu nước.

Sau khi kết hôn với cụ Phùng Thị Tài, công việc kinh doanh của cụ Viện và cụ Tài ngày càng phát đạt. Hai cụ lần lượt mua 3 ngôi nhà tại số 106, 108 và 110 phố Cầu Gỗ, mở tiệm phở Cát Tường tại số nhà 106. 

Hai cụ có 10 người con, trong đó nhiều người tham gia kháng chiến chống Pháp. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, gia đình cụ Viện có 1 người con, 5 người cháu tham gia quân đội.

Những giấy khen, bảng vàng danh dự, huân chương... của gia đình cụ Viện được con cháu giữ gìn cẩn trọng

Con trai lớn của cụ Viện là ông Trần Văn Ngoạn. Ông theo học Trường Trung học Albert Sarraut, một trường trung học nổi tiếng ở Hà Nội thời Pháp thuộc và tốt nghiệp tú tài năm 1939. Trình độ học vấn cùng khả năng sử dụng tiếng Pháp giúp ông có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn sách báo, ấn phẩm văn học và nghệ thuật của phương Tây và Việt Nam.

Chính vì vậy, giai đoạn năm 1936, ông Ngoạn lựa chọn kinh doanh sách báo, tạp chí, tiểu thuyết và các ấn phẩm về âm nhạc, hội họa bằng tiếng Việt, Pháp và Anh. Nhà sách nằm ở số 110 Cầu Gỗ trở thành nơi giới trẻ có thể tiếp cận những tư tưởng, khuynh hướng nghệ thuật mới.

Nhà sách Ngoạn nằm sát bên ga tàu điện

Nhà sách phố Cầu Gỗ - nơi gặp gỡ của nhiều nghệ sĩ

Trong những năm 1935-1946, Tân nhạc Việt Nam bước vào giai đoạn hình thành và phát triển, mở ra một hướng đi mới cho nền âm nhạc dân tộc với sự tiếp nhận nhạc lý và nhạc cụ phương Tây. Bên cạnh những nhạc sĩ tiên phong, sự xuất hiện của các không gian giao lưu văn hóa cũng góp phần tạo môi trường để những sáng tác mới được trao đổi, thử nghiệm và đến gần hơn với công chúng.

Một trong những địa chỉ được nhắc đến trong nhiều cuốn hồi ký về thời kỳ này là nhà sách ở số 110 Cầu Gỗ, còn gọi nhà sách Ngoạn.

Hình ảnh ông Trần Văn Ngoạn khi còn học tại trường Albert Sarraut (bên trái) và khi tuổi trung niên

Đây không đơn thuần là địa điểm kinh doanh sách báo, tạp chí và các ấn phẩm văn hóa.

Theo hồi ký của bà Trần Thị Bảo, em gái ông Ngoạn, vợ nhạc sĩ Nguyễn Đình Phúc, cùng những ghi chép của ông Trần Đình Cơ - con trai ông Ngoạn, nhà sách từng là nơi lui tới của nhiều nhạc sĩ, họa sĩ và ca sĩ trẻ thời bấy giờ như nhạc sĩ Văn Cao, Phạm Duy, Bùi Công Kỳ, Nguyễn Xuân Khoát, Doãn Mẫn, Nguyễn Đình Phúc; các họa sĩ Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm, Lưu Công Nhân, Dương Bích Liên; các ca sĩ Thương Huyền, Mai Khanh…

Ông Trần Văn Ngoạn và em trai Trần Văn Du đều là người chơi violin giỏi. Ông Du chính là hiệu trưởng đầu tiên của Trường Nghệ thuật Quân đội. Sự am hiểu âm nhạc của họ góp phần tạo nên bầu không khí gần gũi giữa chủ nhà và các nghệ sĩ.

Trước năm 1946, nhà sách nằm trong căn nhà 3 tầng, diện tích mặt sàn gần 100m2

Trong số những người thường xuyên lui tới nhà sách, nhiều người sau này trở thành những gương mặt có ảnh hưởng trong nền âm nhạc và mỹ thuật Việt Nam. Họ tìm đến đây để đọc sách, trao đổi về nghệ thuật, chia sẻ những sáng tác mới và gặp gỡ những người cùng chí hướng.

Vốn là người có tính cách khoáng đạt, hào sảng, dễ gần, ông Ngoạn sẵn lòng tạo điều kiện cho những nghệ sĩ trẻ còn khó khăn được đọc sách, mượn đàn, trao đổi sáng tác, thậm chí hỗ trợ in các bản nhạc để giới thiệu tác phẩm đến công chúng.

Một câu chuyện đáng chú ý được nhắc lại trong hồi ức về nhạc sĩ Nguyễn Đình Phúc và Phạm Duy là cuộc gặp gỡ tại nhà sách.

Theo hồi ký của gia đình và hồi ký của nhiều nhạc sĩ cùng thời, ông Ngoạn từng giới thiệu cho hai nhạc sĩ trẻ Nguyễn Đình Phúc và Phạm Duy tập thơ Lỡ bước sang ngang của nhà thơ Nguyễn Bính. Mỗi người chọn một bài thơ để phổ nhạc.

Từ đây, cố nhạc sĩ Nguyễn Đình Phúc đã phổ nhạc tác phẩm Cô lái đò, còn cố nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc bài Cô hái mơ. Hai nhạc sĩ ký âm tác phẩm và mượn đàn của ông Ngoạn để chơi thử giai điệu ngay tại nhà sách.

Ông Ngoạn kéo violin cùng bạn bè trong ban nhạc

Trong bối cảnh Hà Nội những năm 1930-1940, khu vực quanh Hồ Gươm là trung tâm văn hóa và giải trí sôi động. Theo lời kể của bà Trần Thị Bảo và ông Trần Đình Cơ, ban công ngôi nhà số 108 hướng ra khu vực ga tàu điện Bờ Hồ, có đông người qua lại. Không gian này từng được các ca sĩ và nhạc sĩ tận dụng để biểu diễn những ca khúc mới.

Hai ca khúc Cô lái đò và Cô gái hái mơ được cho là đã vang lên tại đây qua giọng hát của Thương Huyền và Mai Khanh. Tiếng đàn cello của nhạc sĩ Nguyễn Đình Phúc cùng tiếng violin của ông Trần Văn Ngoạn hòa vào các màn trình diễn.

Những buổi biểu diễn như vậy đã đưa âm nhạc mới đến gần hơn với công chúng.

Ngoài việc tạo không gian gặp gỡ, nhà sách còn được nhắc đến trong hoạt động kết nối các tác phẩm âm nhạc với họa sĩ và cơ sở in ấn. Thay vì chỉ được nghe qua các buổi biểu diễn hoặc truyền miệng, tác phẩm được in thành những tờ nhạc riêng, có phần ký âm và bìa minh họa. Người yêu nhạc có thể mua về, tự chơi đàn hoặc tập hát.

Nhà sách Ngoạn từng tham gia hoạt động phát hành các bản nhạc như Mơ hoa của nhạc sĩ Hoàng Giác năm 1945 và một số tác phẩm của các nhạc sĩ đương thời.

Nhà ngoại giao Doãn Thắng (PV - ông Thắng là đồng đội của tác giả, cùng học phi công ở Kracnodar Liên Xô, tốt nghiệp lái máy bay chiến đấu MiG 17), con trai cố nhạc sĩ Doãn Mẫn, từng kể lại lời cha về sự giúp đỡ của ông Ngoạn dành cho nhiều nhạc sĩ trẻ. Theo đó, ông Ngoạn thường dùng điều kiện kinh tế của mình để hỗ trợ những nhạc sĩ còn khó khăn in ấn các bản nhạc, đưa sáng tác của họ đến gần hơn với công chúng.

Qua những biến động của lịch sử, nhà sách Ngoạn ngày nay không còn, nhưng từ những hồi ức của nhiều nghệ sĩ, nơi đây được biết đến là địa chỉ có vai trò đáng chú ý trong đời sống văn nghệ Hà Nội những năm 1940.