Chuyện từ công viên Lê Thị Riêng đến... kho lưu trữ tại Hoa Kỳ

Dù không trực tiếp xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, nhưng các nhà nghiên cứu của Dự án TTU–VWAI đã góp phần quan trọng trong việc tra cứu, giải mã mật danh 962 và xác định mối liên hệ với Tiểu đoàn 1 Long An và cung cấp thêm chứng cứ lịch sử để đối chiếu để tìm được thân nhân gia đình Liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Câu chuyện ấy cho thấy một phương thức hợp tác sâu rộng và toàn diện vừa được bàn sâu hơn tại Washington D.C.

Tiến sĩ Stephen F. Maxner và KTS Nguyễn Xuân Thắng tại sự kiện hội thảo 15/11/2026 tại Washington D.C.

Tiến sĩ Stephen F. Maxner và KTS Nguyễn Xuân Thắng tại sự kiện hội thảo 15/11/2026 tại Washington D.C.

Sáng 14/10/2026, bà Nguyễn Thị Lệ đặt hoa lên mộ chồng - liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh, sau gần 60 năm chờ đợi.

Báo chí đưa tin nhiều về hình ảnh cảm động này, nhưng không phải ai cũng biết đằng sau nó là một câu chuyện dài. Từ mảnh giấy tìm thấy trong lòng đất đến tên người lính được xác minh, là một hành trình đầy nhân văn, có sự chung tay góp sức của rất nhiều người: đội quy tập, gia đình và những người lần tìm hồ sơ chiến tranh ở Đại học Texas Tech.

1- Dấu tích dưới lòng công viên Lê Thị Riêng

Trước khi công việc tìm kiếm bắt đầu, Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, đã là một địa chỉ quen thuộc của người dân Thành phố Hồ Chí Minh. Dưới nền công viên là dấu tích của nghĩa địa Chí Hòa. Từ hình ảnh, hồ sơ do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng của Dự án TTU-VWAI cung cấp và thông tin của các nhân chứng, cơ quan chức năng lần theo những địa điểm có thể đã chôn cất các chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Ngày 15/6/2026, Bộ Tư lệnh Thành phố phối hợp với các chuyên gia dùng radar xuyên đất khảo sát ba khu vực nghi có hố chôn tập thể.

Một bộ hồ sơ báo cáo được Dự án TTU-VWAI trao cho phía 515 của Việt Nam.↵

Một bộ hồ sơ báo cáo được Dự án TTU-VWAI trao cho phía 515 của Việt Nam.↵

Từ ngày 23/6/2026, lực lượng làm nhiệm vụ triển khai tìm kiếm, quy tập. Đến hết ngày 14/11/2026, theo Báo Tin tức và Dân tộc, số hài cốt liệt sĩ được tìm thấy và quy tập tại công viên đã lên tới 1.018, trong đó 371 bộ có di vật đi kèm. Có 985 trường hợp quy tập riêng lẻ và 33 trường hợp tại tám vị trí mộ tập thể. Đợt đầu quy tập 731 hài cốt. Sau lễ truy điệu và an táng ngày 14/10/2026, các lực lượng tiếp tục đợt hai từ ngày 15/10/2026, mở rộng phạm vi tìm kiếm tại Khu B.

Trong lễ tiễn đưa ngày 14/10/2026, nhiều người dân đứng dọc đường, cầm cờ và hoa trắng. Đoàn xe đi từ công viên về Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố. Bà Nguyễn Thị Lệ cùng những người em của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên đi theo đoàn. Gia đình chọn để ông yên nghỉ bên đồng đội. Việc biết chính xác nơi người thân nằm lại đã đem đến cho gia đình một điều rất đỗi bình dị sau gần sáu thập niên chờ đợi. Từ nay, mỗi lần muốn thăm ông, họ đã có một ngôi mộ để tìm đến.

Ở công viên, 371 bộ hài cốt có di vật là 371 trường hợp còn thêm một nguồn để đối chiếu. Có vật dụng chỉ gợi ra một thời kỳ hoặc một đơn vị. Có mảnh giấy còn đọc được tên người. Giá trị của từng hiện vật còn phụ thuộc vào việc ghi chép nó được tìm thấy ở đâu, đi cùng bộ hài cốt nào và có những dấu vết gì tại chỗ. Một chi tiết được giữ đúng trong hồ sơ quy tập hôm nay có thể giúp người làm công tác xác minh nhận ra mối liên hệ với một tài liệu được tìm thấy nhiều năm sau.

2- Lần theo mật danh 962 trong hồ sơ lưu trữ tại Mỹ...

Ngày 06/7/2026, Báo Điện tử Chính phủ đưa tin một bộ hài cốt được phát hiện cùng chiếc ví. Trong ví có mảnh giấy được nhận định là quyết định điều động, vẫn đọc được tên Huỳnh Văn Quên và số 962. Hai chi tiết đứng cạnh nhau mở ra hai hướng tra cứu. Họ tên giúp cơ quan chức năng tìm hồ sơ liệt sĩ và liên hệ với người thân. Mật danh giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm trong các tài liệu quân sự cùng thời, nơi một đơn vị có thể xuất hiện dưới những cách gọi khác nhau.

Bộ Tư lệnh Thành phố đề nghị nhóm nghiên cứu thuộc Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh của Đại học Texas Tech (TTU–VWAI) tra cứu mật danh này. Theo luật sư Tạ Thu Phong, nhóm đã truy xuất được 212 hồ sơ liên quan đến đơn vị 962, rồi lọc ra ba hồ sơ liên quan đến trận đánh ở cầu Chữ Y. Kết quả nghiên cứu xác định 962 là mật danh của Tiểu đoàn 1 Long An, đơn vị tham gia chiến đấu ở khu vực cầu Chữ Y năm 1968. Từ một con số, cơ quan xác minh có thêm phiên hiệu, địa bàn và bối cảnh để đối chiếu với hồ sơ trong nước.

Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ - Đồng Chủ nhiệm Dự án TTU-VWAI và một đại biểu tại Hội thảo.

Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ - Đồng Chủ nhiệm Dự án TTU-VWAI và một đại biểu tại Hội thảo.

Các bước xác minh được tiến hành đồng thời. Ngày 07/7/2026, ông Huỳnh Văn Mười và ông Huỳnh Văn Nhỏ ở Tây Ninh được hỗ trợ lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN. Đến cuộc họp ngày 13/8/2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã dẫn trường hợp liệt sĩ Huỳnh Văn Quên để nói về căn cứ xác định danh tính từ việc tổng hợp thông tin gia đình và đối chiếu nhiều hồ sơ. Trong lễ truy điệu tháng 10, tên ông đã được ghi nhận. Sự trở về ấy bắt đầu từ một vật nhỏ được gìn giữ đúng chỗ và tiếp tục qua từng cuộc kiểm tra, từ hồ sơ lịch sử đến thông tin thân nhân.

Công việc tra cứu mật danh 962 có một nền tảng đã được chuẩn bị từ trước. Ngày 16/4/2026, Ban Chỉ đạo quốc gia 515 tiếp nhận bộ tài liệu hai tập, dày hơn 600 trang, do TTU–VWAI nghiên cứu. Một nguồn chính của dự án là bộ sưu tập CDEC tại Trung tâm Việt Nam và Văn khố Việt Nam Sam Johnson, Đại học Texas Tech. Trong nguồn tư liệu thời chiến được số hóa từ vi phim này có cả báo cáo, thư từ, nhật ký và ảnh. Một tên người trong thư, một phiên hiệu trong báo cáo hoặc một địa danh ghi bên lề bản đồ đều có thể trở thành từ khóa để mở rộng việc tìm kiếm.

Ngày 13/6/2026, tại Hà Nội, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia 515, tiếp đoàn Đại học Texas Tech do Tiến sĩ Stephen F. Maxner dẫn đầu. Bà đề nghị đẩy nhanh nghiên cứu và chia sẻ hồ sơ, tọa độ chiến trường phục vụ công tác tìm kiếm. Năm ngày sau, đoàn làm việc với Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh. Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh Thành phố, trao đổi về nhu cầu tìm nơi chôn cất và xác minh những trường hợp còn thiếu thông tin. Việc thành phố chủ động gửi câu hỏi về đơn vị 962 cho nhóm nghiên cứu sau đó cho thấy hai bên có thể bắt đầu từ một yêu cầu rất cụ thể của hiện trường.

3- Từ đầu mối ở thành phố đến bàn làm việc tại Washington

Ngày 09/7/2026, Ban Chỉ đạo 515 Thành phố Hồ Chí Minh tiếp nhận hồ sơ giải mã mật danh 962, cùng hồ sơ về ba kỷ vật liệt sĩ và sơ đồ chỉ dẫn nơi chôn cất 21 liệt sĩ tại Bệnh viện K76A. Ngày 17/7/2026, hồ sơ 962 tiếp tục có mặt trong đợt chuyển giao hơn 50 hồ sơ nghiên cứu, hồ sơ kỷ vật và nguồn dữ liệu cho Ban Chỉ đạo quốc gia 515. Hồ sơ đi từ nhu cầu xác minh của một địa phương vào công việc phối hợp ở cấp quốc gia, nơi tài liệu có thể được đối chiếu thêm với hồ sơ đơn vị và những nguồn khác.

Chiến dịch 500 ngày đêm, phát động tại Thành cổ Quảng Trị ngày 02/4/2026, hướng tới dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7/2027. Trong chiến dịch, những người làm công tác quy tập và những người nghiên cứu hồ sơ cần trao đổi ngay từ khi xuất hiện đầu mối. Người dưới hiện trường có thể cung cấp ảnh chụp, chữ còn đọc được và hoàn cảnh phát hiện. Người đọc tài liệu có thể trả lại tên đơn vị, thời gian hoạt động hoặc mối liên hệ giữa các địa danh. Trường hợp ở Công viên Lê Thị Riêng cho thấy cả hai bên đều có thể bắt đầu từ một câu hỏi còn bỏ ngỏ của bên kia.

Tiến sĩ Stephen F. Maxner nhiều lần đến nghiên cứu tư liệu tại Cơ quan Lưu trữ quốc gia Hoa Kỳ (NARA)

Tiến sĩ Stephen F. Maxner nhiều lần đến nghiên cứu tư liệu tại Cơ quan Lưu trữ quốc gia Hoa Kỳ (NARA)

Ngày 15/11/2026, tại Đại sứ quán Việt Nam ở Washington D.C., Đại học Texas Tech và Ban Chỉ đạo quốc gia 515 của Việt Nam tổ chức hội thảo về cách nghiên cứu tài liệu và khai thác hồ sơ tại Cơ quan Lưu trữ quốc gia Hoa Kỳ (NARA). Hai đồng chủ nhiệm TTU–VWAI, Tiến sĩ Stephen F. Maxner và Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ, trực tiếp tham gia. Theo tư liệu của đoàn, hai nhà nghiên cứu đã rà soát trước hồ sơ quân sự Hoa Kỳ theo các địa bàn, trận đánh và sự kiện phía Việt Nam quan tâm để hỗ trợ đoàn tra cứu. NARA lưu giữ tài liệu về chiến tranh Việt Nam trong nhiều nhóm hồ sơ, trong đó có nhóm RG 472 về các lực lượng Hoa Kỳ ở Đông Nam Á giai đoạn 1950–1975.

Từ Công viên Lê Thị Riêng đến kho lưu trữ tại Hoa Kỳ, đường đi của một đầu mối có thể bắt đầu ở cả hai phía. Đôi khi người nghiên cứu đọc được một địa danh rồi gửi về để tìm trên thực địa. Có khi đội quy tập tìm được mảnh giấy trước, rồi nhờ kho lưu trữ làm sáng tỏ một con số trên đó. Tại nghĩa trang, bà Nguyễn Thị Lệ đã có thể đặt hoa lên phần mộ mang tên chồng. Với những gia đình còn chờ tin, mỗi di vật được bảo quản và mỗi dòng hồ sơ được đọc lại đều có thể giúp ngày đoàn tụ đến gần hơn.

Hà Nội, 18/11/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)

Đặng Vương Hưng

Nguồn VHPT: https://vanhoavaphattrien.vn/chuyen-tu-cong-vien-le-thi-rieng-den-kho-luu-tru-tai-hoa-ky-a35918.html