Có công cụ bảo hiểm giá, vì sao doanh nghiệp vẫn đứng ngoài?
Trong khi giá hàng hóa thế giới biến động khó lường, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa tích cực sử dụng công cụ bảo hiểm giá để phòng ngừa rủi ro. Điều đáng nói là Sở Giao dịch hàng hóa đã hoạt động, công cụ bảo hiểm giá đã có, nhu cầu rất lớn, nhưng thị trường vẫn chưa phát huy tương xứng với tiềm năng.
Thị trường bảo hiểm giá chưa phát huy hết tiềm năng
Trong nền kinh tế thị trường, giá cả hàng hóa luôn biến động theo cung cầu. Đối với doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu, giá nguyên liệu tăng hoặc giá bán sản phẩm giảm đột ngột có thể làm đảo lộn kế hoạch kinh doanh, thậm chí gây thua lỗ lớn.
Để hạn chế rủi ro, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh cung cấp công cụ bảo hiểm giá, giúp doanh nghiệp chủ động ổn định chi phí đầu vào và doanh thu đầu ra. Trong đó, Sở Giao dịch hàng hóa giữ vai trò quan trọng, là hạ tầng tổ chức giao dịch tập trung, công khai thông tin, hỗ trợ hình thành giá và tạo điều kiện để doanh nghiệp thực hiện các giao dịch phòng ngừa rủi ro. Đây không chỉ là nơi mua bán hợp đồng phái sinh mà còn là công cụ hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Sở Giao dịch hàng hóa giữ vai trò quan trọng, là hạ tầng tổ chức giao dịch tập trung, công khai thông tin, hỗ trợ hình thành giá và tạo điều kiện để doanh nghiệp thực hiện các giao dịch phòng ngừa rủi ro. Ảnh: VGP
Cần phân biệt rõ bảo hiểm giá với đầu cơ. Nếu đầu cơ nhằm tìm kiếm lợi nhuận từ biến động giá, thì bảo hiểm giá nhằm hạn chế thiệt hại do biến động đó gây ra.
Chẳng hạn, doanh nghiệp xuất khẩu cà phê lo ngại giá giảm có thể bán hợp đồng tương lai qua Sở Giao dịch hàng hóa. Khi giá giảm, khoản lãi trên hợp đồng phái sinh có thể bù đắp thiệt hại từ hàng hóa thực tế. Ngược lại, khi giá tăng, khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh có thể được bù đắp bằng lợi ích trên thị trường hàng thật. Như vậy, mục tiêu của bảo hiểm giá không phải kiếm lời trên từng hợp đồng mà là bảo vệ kết quả kinh doanh chung.
Việt Nam có lợi thế về sản xuất, xuất khẩu nhiều mặt hàng, song khả năng chủ động quản trị rủi ro giá của doanh nghiệp vẫn còn hạn chế. Dù hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa đã được Luật Thương mại năm 2005 ghi nhận, việc sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro giá vẫn chưa tương xứng với nhu cầu. Trong khi đó, giá nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực tiếp tục được xác định trên cơ sở tham chiếu giá tại các Sở Giao dịch hàng hóa quốc tế.
Có ba nguyên nhân chủ yếu hạn chế việc phát huy chức năng phòng ngừa rủi ro giá của thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh. Trước hết là thiếu các chính sách cụ thể khuyến khích doanh nghiệp sử dụng công cụ bảo hiểm giá.
Đáng chú ý hơn là những vướng mắc trong hạch toán kế toán, đặc biệt ở việc ghi nhận lãi, lỗ từ giao dịch phái sinh và phản ánh mối quan hệ với hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế của doanh nghiệp.
Về nguyên tắc, bảo hiểm giá thường được thực hiện thông qua hai giao dịch đối ứng: một trên thị trường hàng hóa vật chất, một trên thị trường phái sinh. Khi giá biến động, khoản lãi ở thị trường này có thể bù đắp khoản lỗ ở thị trường kia. Vì vậy, không thể chỉ xem xét riêng khoản lãi, lỗ trên hợp đồng phái sinh để đánh giá hiệu quả bảo hiểm giá.
Vướng mắc đặt ra là việc ghi nhận giao dịch bảo hiểm giá như một hoạt động đầu tư tài chính khác, tách biệt với hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế của doanh nghiệp. Nếu khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh bị xem xét như khoản thua lỗ đầu tư độc lập, mà không tính đến lợi ích đối ứng trên thị trường hàng thật, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi giải trình với cơ quan thanh tra, kiểm toán.
Đặc biệt, người quản lý doanh nghiệp nhà nước có thể e ngại trách nhiệm khi quyết định thực hiện bảo hiểm giá, dù mục đích là bảo vệ doanh nghiệp trước biến động bất lợi.Nói cách khác, doanh nghiệp sử dụng công cụ để giảm rủi ro kinh doanh nhưng lại có nguy cơ đối mặt với rủi ro về kế toán và trách nhiệm giải trình.

Ý nghĩa kinh tế quan trọng nhất của thị trường phái sinh là phòng ngừa rủi ro giá. Nguồn: T.Liệu
Vấn đề thứ ba liên quan đến tính đồng bộ trong quản lý hoạt động phái sinh giá cả hàng hóa. Hiện nay, giao dịch qua Sở Giao dịch hàng hóa chịu sự điều chỉnh của pháp luật thương mại. Trong khi đó, Thông tư 40/2016/TT-NHNN quy định hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa của ngân hàng thương mại. Hai kênh có phương thức nghiệp vụ khác nhau nhưng cùng phục vụ nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp.
Đáng chú ý, ngân hàng thương mại có lợi thế về tín dụng, tài trợ vốn lưu động, thanh toán quốc tế và bảo lãnh. Doanh nghiệp vừa có thể tiếp cận vốn, vừa sử dụng sản phẩm bảo hiểm giá thông qua ngân hàng. Trong khi đó, Sở Giao dịch hàng hóa có chức năng tổ chức thị trường tập trung, minh bạch hóa thông tin và hỗ trợ hình thành giá, nhưng không có đầy đủ lợi thế tài chính như ngân hàng. Sự khác biệt này góp phần khiến doanh nghiệp ưu tiên lựa chọn kênh ngân hàng, trong khi vai trò của Sở Giao dịch hàng hóa chưa được phát huy tương xứng.
Vấn đề ở đây không phải là hạn chế hoạt động của ngân hàng thương mại hay áp dụng một cơ chế quản lý giống nhau cho cả hai kênh, mà là bảo đảm tính đồng bộ trong quản lý, phối hợp giám sát và kiểm soát rủi ro phù hợp với đặc thù từng loại hình giao dịch.
Gỡ điểm nghẽn, phát huy vai trò Sở Giao dịch hàng hóa
Để thị trường thực sự phục vụ doanh nghiệp, cần tập trung ba giải pháp. Thứ nhất, khẩn trương cụ thể hóa Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045, được phê duyệt tháng 9/2026. Bộ Công Thương cần phối hợp các cơ quan liên quan rà soát, tháo gỡ vướng mắc hiện hành, khuyến khích doanh nghiệp sử dụng công cụ bảo hiểm giá, không đợi đến khi Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh có hiệu lực.
Thứ hai, Bộ Tài chính cần sớm hoàn thiện hướng dẫn hạch toán kế toán chuyên biệt đối với nghiệp vụ bảo hiểm giá. Phải ghi nhận đúng bản chất phòng vệ giữa thị trường hàng hóa vật chất và thị trường phái sinh; quy định rõ điều kiện hạch toán chi phí, khoản lỗ phát sinh từ những giao dịch phòng vệ hợp lệ vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đây là giải pháp quan trọng để giảm rủi ro pháp lý, giải tỏa tâm lý e ngại của doanh nghiệp.
Thứ ba, xây dựng cơ chế quản lý thống nhất đối với thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh. Theo đó, phân định rõ trách nhiệm các cơ quan quản lý, phát huy thế mạnh của ngân hàng thương mại trong cung ứng dịch vụ tài chính; đồng thời củng cố vai trò Sở Giao dịch hàng hóa là hạ tầng tổ chức giao dịch tập trung, minh bạch, an toàn và hỗ trợ quản trị rủi ro.
Sau hơn 20 năm hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa được pháp luật ghi nhận, vấn đề đặt ra không còn là sự hiện diện của công cụ phòng ngừa rủi ro giá, mà là làm thế nào để doanh nghiệp có thể tiếp cận và sử dụng hiệu quả các công cụ này. Hoàn thiện khung pháp lý, tháo gỡ vướng mắc về kế toán và bảo đảm cơ chế quản lý đồng bộ sẽ góp phần phát huy vai trò của thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh trong phục vụ sản xuất, kinh doanh, nâng cao năng lực quản trị rủi ro và sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
