'Con ghét bố mẹ' và khoảng cách phía sau những câu chuyện gia đình

Mạng xã hội đôi khi giống như một căn phòng không cửa. Người ta bước vào đó bằng một tài khoản có thể không mang tên thật, kể những điều khó nói, nhận về những lời đồng cảm từ những người chưa từng gặp mặt.

Với trẻ vị thành niên, không gian ấy càng có sức hút khi các em đang ở giai đoạn muốn được công nhận, nhưng chưa đủ khả năng tự giải quyết mọi xung đột. Một bất đồng với cha mẹ, một lần bị cấm đoán, một áp lực học tập hay cảm giác không được thấu hiểu đều có thể trở thành câu chuyện để tìm kiếm sự đồng cảm trên mạng.

Từ hiện tượng này, một vấn đề lớn hơn được đặt ra về việc gia đình có thực sự là nơi trẻ tìm đến đầu tiên mỗi khi gặp chuyện hay chưa?

“Con ghét bố mẹ” và những điều khó nói trong chính gia đình

Có những đứa trẻ lớn lên trong một mái nhà đầy đủ cha mẹ, được chăm lo, học hành nhưng giữa các em và cha mẹ vẫn tồn tại một khoảng cách mà người lớn không dễ nhận ra, bởi những điều chúng muốn nói nhiều lần không tìm được người thật sự lắng nghe.

Vì thế, không phải cứ nói “con ghét bố mẹ” là một đứa trẻ thực sự muốn phủ nhận tình cảm ruột thịt. Phía sau câu nói có phần gay gắt ấy đôi khi là sự tức giận, tủi thân, bất lực hoặc cảm giác mình đã nói rất nhiều nhưng chẳng ai thực sự nghe. Cũng có trường hợp, đó chỉ là phản ứng bột phát của một đứa trẻ chưa biết cách kiểm soát cảm xúc hoặc đang đòi hỏi những điều vượt quá giới hạn mà cha mẹ đặt ra.

Câu chuyện “Con ghét bố mẹ” trên mạng xã hội gợi mở nhiều vấn đề trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái.

Những chia sẻ trên mạng, dĩ nhiên, chỉ là một lát cắt từ phía người viết. Không thể chỉ dựa vào vài dòng trạng thái để kết luận cha mẹ đúng hay sai, càng không thể mặc nhiên xem đứa trẻ là nạn nhân còn người lớn là người có lỗi. Muốn nhìn đúng một câu chuyện gia đình, cần đặt nó trong hoàn cảnh, nguyên nhân và trách nhiệm của những người trong cuộc.

Bởi trong một gia đình có đối thoại, chuyện con không đồng ý với cha mẹ vốn chẳng có gì bất thường. Trẻ có thể phản đối, có thể nóng nảy, thậm chí có lúc cư xử chưa đúng; cha mẹ cũng có quyền đặt ra giới hạn, nói “không” và yêu cầu con chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Vấn đề nằm ở chỗ, sau những va chạm ấy, hai bên còn có thể ngồi xuống và nói chuyện với nhau hay không.

Đáng suy nghĩ hơn là cách người lớn phản ứng trước những tâm sự của trẻ trên mạng. Khi một đứa trẻ nói rằng mình cảm thấy cha mẹ không chịu nghe, phía dưới đôi khi lập tức xuất hiện những lời như “Mất dạy!”, “Vô ơn!”, hoặc nhắc lại rằng cha mẹ đã nuôi con ăn học bao năm để phủ nhận lời than trách.

Những phản ứng ấy có thể xuất phát từ sự bức xúc, từ quan niệm về đạo hiếu hoặc đơn giản là bản năng bênh vực người lớn. Nhưng ở một góc khác, điều đó lại tạo ra một nghịch lý khi đứa trẻ vừa nói rằng mình muốn được lắng nghe, còn phản ứng vội vàng từ phía người lớn có thể khiến cuộc đối thoại khép lại trước khi câu chuyện được nhìn nhận đầy đủ.

Không thể lấy những bình luận trên mạng để đại diện cho cách tất cả cha mẹ ứng xử với con. Nhưng hiện tượng ấy đặt ra một câu hỏi không dễ chịu. Trong những cuộc tranh luận về trẻ em, người lớn có đang quá nhanh trong việc hỏi “Ai đúng, ai sai?” mà quên mất việc tìm hiểu điều gì khiến đứa trẻ phải nói như vậy?

Lắng nghe không có nghĩa là đứng về phía con trong mọi chuyện. Một đứa trẻ được lắng nghe vẫn phải được nhắc nhở khi sai, phải biết tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm với hành vi của mình. Nhưng ít nhất, trước khi chỉ ra lỗi sai, con cần biết rằng mình có cơ hội nói hết câu chuyện.

Giáo dục con không phải là cuộc đấu giữa quyền lực và sự phục tùng

Cha mẹ có quyền và trách nhiệm giáo dục con. Trẻ cần được dạy về giới hạn, kỷ luật, sự tôn trọng và trách nhiệm. Không thể lấy quyền được bày tỏ cảm xúc làm lý do để một đứa trẻ xúc phạm cha mẹ hoặc xem mọi nguyên tắc trong gia đình đều là sự áp đặt.

“Con ghét bố mẹ” có thể bắt đầu từ những điều khó nói giữa trẻ và cha mẹ trong cuộc sống gia đình. (Ảnh minh họa)

Không phải mọi giới hạn cha mẹ đặt ra đều là áp đặt, cũng không phải mọi sự phản đối của con cái đều cho thấy người lớn đã sai. Có những điều trẻ không thích nhưng vẫn cần thực hiện; có những quyết định cha mẹ phải đưa ra vì trách nhiệm bảo vệ, chăm sóc và định hướng con. Điều đáng bàn là giới hạn ấy được đặt ra vì lợi ích của trẻ hay chỉ để khẳng định quyền lực của người lớn, và cách thực hiện có tôn trọng con trẻ hay không.

Nhưng chiều ngược lại cũng cần được nhìn nhận sòng phẳng, làm cha mẹ không đồng nghĩa với việc mọi lời nói hay cách ứng xử của người lớn đều mặc nhiên đúng. Giáo dục khác với trút giận; nghiêm khắc khác với làm nhục; đặt giới hạn khác với kiểm soát. Một trận mắng có thể khiến đứa trẻ im tiếng ngay lúc đó, nhưng sự im lặng ấy chưa chắc là đồng thuận.

Có những gia đình sau một cuộc cãi vã, căn nhà nhanh chóng trở lại yên ắng. Người lớn nghĩ rằng con đã “biết sợ”, còn đứa trẻ không nói thêm lời nào. Nhưng cũng có thể, con chỉ hiểu rằng nói tiếp chẳng thay đổi được gì, từ đó, con chọn im lặng. Chuyện ở trường kể với bạn bè, chuyện trong lòng kể trên mạng, còn cha mẹ dần trở thành những người biết chuyện sau cùng.

Khoảng cách ấy thường không hình thành sau một biến cố lớn. Nó được bồi lên từ những điều rất nhỏ và lặp lại qua thời gian, từ những bữa cơm chỉ xoay quanh điểm số, những quyết định về tương lai được người lớn đưa ra mà không hỏi con nghĩ gì, những lần con đang giải thích thì bị cắt ngang bằng câu “Bố mẹ biết nhiều hơn”, hay một nỗi buồn bị gạt đi vì “Có thế mà cũng buồn”.

Người lớn có thể nghĩ đó chỉ là cách dạy con. Nhưng với một đứa trẻ, mỗi lần như vậy lại có thể là thêm một lần chúng hiểu rằng cảm xúc của mình không thực sự quan trọng.

Vì thế, câu chuyện không nên bị đẩy thành cuộc tranh luận xem trẻ ngày nay “quá nhạy cảm” hay cha mẹ ngày nay “quá áp đặt”. Nuôi dạy một đứa trẻ là quá trình cha mẹ học cách đặt giới hạn mà không làm tổn thương, còn con học cách bày tỏ chính kiến mà không quên trách nhiệm.

Đừng để mạng xã hội trở thành nơi đầu tiên con tìm đến khi gặp chuyện

Một đứa trẻ tìm đến mạng xã hội để chia sẻ không có nghĩa gia đình em chắc chắn đang có vấn đề nghiêm trọng. Có những điều trẻ chỉ muốn nói với người đồng trang lứa, có những cảm xúc cần một khoảng lùi trước khi có thể nói trực tiếp với cha mẹ. Nhưng nếu mỗi khi gặp chuyện, nơi đầu tiên con nghĩ đến lại là một cộng đồng xa lạ trên mạng, trong khi cha mẹ là người cuối cùng con muốn tìm đến, đó là tín hiệu mà mỗi gia đình nên nghiêm túc nhìn lại.

Trẻ cần được bảo vệ, nhưng cũng cần được dạy để trưởng thành. (Ảnh minh họa)

Mạng xã hội có thể mang đến cảm giác được đồng cảm rất nhanh, nhưng đó không phải lúc nào cũng là một nơi an toàn. Một câu chuyện riêng tư có thể bị tách khỏi hoàn cảnh ban đầu, bị phán xét bởi những người không biết đầy đủ sự việc hoặc bị dẫn dắt bởi những lời khuyên thiếu trách nhiệm. Điều quan trọng không nằm ở việc ngăn trẻ bày tỏ, mà là tạo cho trẻ một nơi đủ an toàn để nói trước khi chúng phải tìm đến một nơi khác.

Có lẽ, bên cạnh câu hỏi “Con đã sai ở đâu?”, cha mẹ đôi khi cần tự hỏi vì sao con lại không muốn nói chuyện này với mình. Câu hỏi ấy không làm giảm vai trò của cha mẹ và cũng không tước đi quyền giáo dục con. Nó chỉ giúp người lớn nhìn sâu hơn vào nguyên nhân của một hành vi, thay vì chỉ xử lý phần nổi.

Còn với trẻ, quyền được nói cũng không đồng nghĩa với quyền được làm tổn thương người khác. Một nỗi buồn không khiến mọi hành vi sau đó trở thành đúng; một bất đồng không phải giấy phép để xúc phạm cha mẹ. Trẻ cần được bảo vệ, nhưng cũng cần được dạy để trưởng thành. Cha mẹ cần được tôn trọng, nhưng sự tôn trọng bền vững cũng cần được vun đắp bằng cách ứng xử, sự gương mẫu và trách nhiệm của chính người lớn.

Người ta thường nhìn một cái cây khi thấy nó xanh tốt hay còi cọc, nhưng phần rễ lại nằm dưới lớp đất mà mắt thường không nhìn thấy. Với một đứa trẻ cũng vậy. Khi con có một hành vi khiến người lớn thất vọng, hành vi ấy cần được uốn nắn; nhưng muốn hiểu vì sao con trở nên như vậy, cần nhìn xuống cả mảnh đất mà con đang lớn lên trong đó.

Sau những lời “ghét bố mẹ” trên mạng là những khoảng cách không phải lúc nào người trong cuộc cũng nhận ra, cho đến khi đứa trẻ đã quen với việc tìm một người xa lạ để kể chuyện thay vì tìm về nhà.

Mạng xã hội không thể thay thế một mái nhà. Những người xa lạ trên màn hình cũng không thể hiểu một đứa trẻ bằng người đã đi cùng em suốt những năm tháng lớn lên. Nhưng nếu đến một ngày, những chuyện buồn nhất của con thường được kể cho người dưng trước khi tìm về với cha mẹ, thì đó không còn là câu chuyện riêng của mạng xã hội.

Nuôi một đứa trẻ lớn lên về thể xác có lẽ không khó bằng giữ cho con một nơi để trở về trong lòng. Bởi đến cuối cùng, điều một mái nhà cần giữ lại là một đứa con vẫn muốn mở cửa bước vào, ngồi xuống bên cha mẹ rồi nói “Con có chuyện này muốn kể”...