Cộng đồng dân cư - 'Mắt xích' quan trọng trong phòng ngừa tệ nạn xã hội

Từ phòng ngừa đến chủ động bảo vệ

Kế hoạch số 213/KH-UBND ngày 2-6-2026 của UBND thành phố Hà Nội thực hiện Chương trình phòng, chống mại dâm giai đoạn 2026-2030 xác định phòng ngừa là trọng tâm, đồng thời gắn công tác này với an sinh xã hội, việc làm, giảm nghèo, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng giới và xây dựng môi trường sống an toàn.

Cách tiếp cận ấy cho thấy phòng, chống tệ nạn xã hội không thể chỉ trông chờ vào các lực lượng chuyên trách. Nguy cơ có thể xuất hiện trong những không gian rất gần đời sống, từ gia đình, trường học, khu dân cư đến nơi làm việc, cơ sở kinh doanh và cả môi trường mạng. Vì vậy, cùng với quản lý địa bàn, kiểm tra, xử lý vi phạm, việc trang bị kiến thức và kỹ năng để người dân tự bảo vệ mình, bảo vệ người thân cũng trở thành một phần quan trọng của công tác phòng ngừa.

Hội nghị tuyên truyền phổ biến kiến thức pháp luật tại xã Thuận An. Ảnh: Vân Thư

Hà Nội đặt mục tiêu duy trì công tác truyền thông tại 100% xã, phường; đa dạng hóa hình thức tuyên truyền, kết hợp trực tiếp với báo chí, truyền thông số và các nền tảng trực tuyến. Nội dung không chỉ tập trung vào quy định pháp luật mà còn hướng đến giáo dục lối sống lành mạnh, sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục, bình đẳng giới và nhận diện những nguy cơ có thể dẫn tới tệ nạn.

Ở góc độ này, một buổi tuyên truyền hiệu quả không nhất thiết phải bắt đầu bằng những con số hay điều khoản pháp luật khô cứng. Đôi khi, một tình huống được tái hiện sát với đời sống lại có thể khiến người nghe nhận ra nguy cơ ngay từ chính những điều tưởng như rất quen thuộc.

Tại xã Thuận An, cách làm như vậy đã được triển khai thông qua hội nghị tuyên truyền pháp luật về phòng, chống bạo lực giới, bạo lực gia đình, phòng, chống xâm hại phụ nữ, trẻ em, phòng chống tệ nạn xã hội bằng hình thức phiên tòa giả định. Thông qua phóng sự và phiên tòa, cán bộ, hội viên phụ nữ, người dân và học sinh được tiếp cận nhiều kiến thức pháp luật.

Phiên tòa được xây dựng dựa trên một vụ án hình sự thực tế, với các tình huống liên quan đến tội “Mua bán người dưới 16 tuổi” và “Tàng trữ trái phép chất ma túy”. Cán bộ, kiểm sát viên thuộc Viện Kiểm sát nhân dân khu vực số 5 - thành phố Hà Nội tham gia ở nhiều vai trò như thẩm phán, hội thẩm nhân dân, kiểm sát viên, thư ký phiên tòa, bị cáo, người đại diện hợp pháp của bị hại và trợ giúp viên pháp lý.

Điều đáng nói là phiên tòa không chỉ giúp người dân hình dung trình tự tố tụng, mà đặt ra những câu chuyện rất gần với đời sống: Một lời mời hấp dẫn nhưng thiếu kiểm chứng, sự nhẹ dạ, thiếu kỹ năng nhận diện nguy cơ hay sự chủ quan trước những dấu hiệu bất thường có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng.

Bà Bùi Thị Đảm, người dân xã Thuận An, cho rằng thông điệp từ phiên tòa không chỉ nằm ở sự nghiêm minh của pháp luật mà còn là lời nhắc mỗi gia đình cần chủ động trang bị cho con em kiến thức, kỹ năng nhận diện nguy cơ dụ dỗ, lừa gạt, xâm hại, mua bán người cũng như tệ nạn xã hội.

Từ một phiên tòa giả định, câu chuyện pháp luật vì thế được kéo gần về phía cộng đồng. Người dân không chỉ nghe để biết hành vi nào bị pháp luật nghiêm cấm, mà còn được đặt vào những tình huống để hiểu mình có thể làm gì trước một nguy cơ cụ thể.

Mỗi cộng đồng thêm một lớp bảo vệ

Cùng với truyền thông, Hà Nội đặt mục tiêu tăng cường quản lý những địa bàn và loại hình dịch vụ có nguy cơ bị lợi dụng để hoạt động mại dâm. Đến năm 2030, thành phố phấn đấu 95% cơ sở kinh doanh dịch vụ dễ bị lợi dụng để hoạt động mại dâm được rà soát, phân loại, đưa vào diện quản lý và kiểm tra ít nhất một lần; lộ trình bắt đầu từ 60% trong năm 2026 và tăng dần qua từng năm.

Tuy nhiên, quản lý và xử lý chỉ là một phần của bài toán, thành phố Hà Nội đặt ra yêu cầu phát triển các dịch vụ hỗ trợ đối với người bán dâm có nhu cầu, từ chăm sóc sức khỏe, tư vấn, trợ giúp pháp lý đến học nghề, giới thiệu việc làm, hỗ trợ sinh kế và hòa nhập cộng đồng.

Phiên tòa giả định là một hình thức tuyên truyền kiến thức pháp luật trực quan, sinh động. Ảnh: Vân Thư

Điều này cho thấy phòng ngừa không chỉ là ngăn một hành vi xảy ra, mà còn phải giải quyết những yếu tố xã hội có thể khiến một người rơi vào hoàn cảnh dễ bị tổn thương. Khi một người có thêm cơ hội việc làm, sinh kế, được tiếp cận dịch vụ y tế, tư vấn và hỗ trợ xã hội, cộng đồng cũng có thêm một cách để giảm nguy cơ phát sinh hoặc tái diễn tệ nạn.

Ở cấp cơ sở, những hoạt động tuyên truyền pháp luật thông qua phiên tòa giả định như tại Thuận An cho thấy vai trò của cộng đồng có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể: Đưa kiến thức pháp luật đến đúng nhóm đối tượng, lựa chọn cách truyền đạt dễ hiểu, tạo cơ hội để người dân trao đổi, nhận diện nguy cơ và biết tìm đến đâu khi cần hỗ trợ.

Phòng, chống tệ nạn xã hội vì thế không chỉ là câu chuyện của lực lượng chức năng. Đó còn là trách nhiệm của gia đình trong việc đồng hành cùng con trẻ; của nhà trường trong trang bị kỹ năng; của chính quyền cơ sở trong nắm địa bàn; của các tổ chức đoàn thể trong hỗ trợ nhóm dễ bị tổn thương; của cơ sở kinh doanh trong xây dựng môi trường an toàn và của mỗi người dân trong việc chủ động bảo vệ mình, người thân và cộng đồng.

Khi mỗi mắt xích cùng được củng cố, phòng ngừa sẽ không còn là một khẩu hiệu được nhắc lại trong các kế hoạch, mà trở thành một phần của đời sống. Từ một buổi tuyên truyền, một phiên tòa giả định hay một hoạt động hỗ trợ sinh kế, những “lớp lá chắn” ấy được hình thành từng bước, để cộng đồng có thêm khả năng nhận diện nguy cơ, chủ động phòng tránh và chung tay giữ gìn một môi trường sống an toàn, lành mạnh.