Công nghệ giúp sức lan tỏa giá trị văn hóa, kết nối di sản
Trải qua bao thế hệ, các giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam luôn được gìn giữ, trao truyền và bồi đắp, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển của đất nước.
Trong dòng chảy mạnh mẽ của chuyển đổi số, công nghệ đang mở ra những cách thức mới để di sản có thêm cơ hội lan tỏa, hiện diện gần gũi hơn trong đời sống đương đại. Đây cũng là hướng đi thiết thực nhằm phát huy vai trò của văn hóa và con người trong hành trình phát triển bền vững đất nước theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Chùa Keo Hành Thiện, xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Ảnh: Công Luật/TTXVN
Lấp đầy khoảng trống trong số hóa di sản
Việt Nam sở hữu kho tàng văn hóa phong phú với hơn 40.000 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh; gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 38 di sản được UNESCO ghi danh. Đó là nguồn tài nguyên vô giá, kết tinh lịch sử, bản sắc và tâm hồn dân tộc. Thế nhưng phần lớn kho tàng này vẫn chưa được số hóa, chuẩn hóa và kết nối thành hệ thống dữ liệu dùng chung, khiến việc lưu giữ, khai thác và lan tỏa các giá trị di sản trong môi trường số gặp không ít hạn chế.
Đây là một khoảng trống đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7. Khoảng trống đó cần được lấp đầy để biến vốn văn hóa thành sức mạnh mềm và động lực phát triển mới của đất nước.
Hiện thực hóa định hướng đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ra mắt Nền tảng Bản đồ số Văn hóa Việt Nam (CMAP). Tính đến 12 giờ ngày 1/11, CMAP đã công bố 391 sự kiện diễn ra tại 34/34 tỉnh, thành phố. Các thiết chế văn hóa thuộc Bộ cũng đã công bố 33 sự kiện hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026.
Tại lễ ra mắt, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, Bản đồ số Văn hóa Việt Nam được xây dựng với mong muốn giúp người dân và du khách dễ dàng tìm kiếm các hoạt động văn hóa theo địa điểm, thời gian, chủ đề, từ đó lựa chọn những trải nghiệm phù hợp với bản thân, gia đình và bạn bè.
Từ một thông tin trên bản đồ, chúng ta mong có thêm những bước chân đến với di sản, thêm khán giả đến với nhà hát, thêm những cuộc gặp gỡ với nghệ nhân và những câu chuyện văn hóa được tiếp tục kể, được viết tiếp trên mọi nẻo hành trình. Những kết nối ấy cũng mở thêm cơ hội phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa, du lịch, sinh kế cho người dân, cho cộng đồng và giới thiệu vẻ đẹp Việt Nam với bạn bè quốc tế
Không đơn thuần là một công cụ tra cứu, CMAP được kỳ vọng trở thành cầu nối giữa các thiết chế văn hóa, di sản với người dân và du khách, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, quảng bá các hoạt động văn hóa, mở rộng cơ hội để mỗi người chủ động khám phá, trải nghiệm và thụ hưởng những giá trị văn hóa trong đời sống hiện đại.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương đánh giá, việc ra mắt CMAP là sự kiện có ý nghĩa thiết thực đối với sự phát triển văn hóa đất nước. Đây là phương thức để văn hóa đến gần với người dân, trở thành nguồn lực cho phát triển. Nền tảng này cũng cho thấy sự kết hợp giữa Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số với Nghị quyết số 80-NQ/TW, tạo động lực mới cho sự phát triển văn hóa trong giai đoạn tới.
Công nghệ giúp người dân tiếp cận di sản, hoạt động và sự kiện văn hóa thuận tiện, tự nhiên hơn. Khi văn hóa hiện diện thường xuyên trong đời sống, gắn với ngôn ngữ, thói quen và nhu cầu hằng ngày, người dân sẽ có thêm cơ hội tìm hiểu, thực hành và chủ động tham gia các hoạt động văn hóa. Đây cũng là mục tiêu quan trọng trong quá trình phát triển văn hóa, hướng tới việc đưa văn hóa trở thành nhu cầu thiết yếu, đồng thời là nguồn lực và hệ điều tiết cho sự phát triển đất nước.
Cùng với lễ ra mắt Bản đồ số Văn hóa Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức chương trình Nghệ thuật số "Tinh hoa đạo học" ngay trước thềm kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026), thể hiện rõ tinh thần kế thừa, góp phần đưa dòng chảy tri thức và văn hóa truyền thống, di sản lan tỏa trên không gian số.
Đưa di sản đến gần hơn với công chúng
Ở nhiều địa phương, từ những nền tảng dữ liệu được xây dựng, công nghệ đang từng bước làm thay đổi cách thức bảo tồn và giới thiệu di sản. Hiện vật vốn chỉ được biết đến qua không gian trưng bày, những câu chuyện lịch sử gắn với từng vùng đất hiện nay có thể được tái hiện sinh động hơn bằng hình ảnh 2D, 3D, công nghệ thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo (AI) và các hình thức tương tác số.

Phù điêu Apsara Trà Kiệu, bảo vật quốc gia được trưng bày giới thiệu tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Ảnh: Mỹ Hà/TTXVN
Nằm bên bờ sông Hàn, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là nơi lưu giữ và trưng bày bộ sưu tập điêu khắc quy mô lớn, độc đáo của vương quốc Chăm pa cổ. Bảo tàng hiện đang lưu giữ gần 2.000 hiện vật, khoảng 500 hiện vật tiêu biểu được trưng bày thường xuyên. Trong không gian số của bảo tàng, chỉ với một thao tác chạm, người xem đã có thể bắt đầu hành trình khám phá những nét đặc sắc của văn hóa Chăm.
Công nghệ tham quan 3D, thuyết minh đa ngôn ngữ, mã QR và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo không chỉ giúp việc tiếp cận thông tin trở nên thuận tiện mà còn mở ra nhiều góc nhìn mới, giúp công chúng hiểu sâu hơn về lịch sử, nghệ thuật và đời sống văn hóa của người Chăm qua từng hiện vật.
Lần đầu đến tham quan bảo tàng, chị Trần Huyền Khánh Ngọc (du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh), khá ấn tượng với cách ứng dụng công nghệ tại đây. Ngay khi bước vào bảo tàng, du khách có thể quét mã QR và sử dụng phần mềm Audio Guide để nghe thuyết minh, tìm hiểu thông tin về các hiện vật đang trưng bày.
Hình thức này giúp người tham quan chủ động lựa chọn lộ trình, thời gian và nội dung tìm hiểu mà không nhất thiết phải có hướng dẫn viên đi cùng. Nhờ sự hỗ trợ của công nghệ, mỗi hiện vật trở nên gần gũi, sinh động hơn, giúp chuyến tham quan không chỉ dừng lại ở việc ngắm nhìn mà còn là dịp tìm hiểu, cảm nhận những câu chuyện văn hóa phía sau.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng phối hợp cùng Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn số hóa 3D 32 hiện vật, trong đó có 4 Bảo vật Quốc gia gồm Đài thờ Mỹ Sơn E1, Tượng Ganesha, Tượng Shiva Mỹ Sơn C1 và Phù điêu Đản sinh Brahma. Ảnh: Mỹ Hà/TTXVN
Các bảo tàng ở Đà Nẵng đều đang tích cực ứng dụng công nghệ vào hoạt động bảo tồn, trưng bày và giới thiệu di sản. Từ số hóa hiện vật bằng công nghệ 2D, 3D, xây dựng không gian tham quan trực tuyến đến ứng dụng AI trong giáo dục di sản và truyền thông trên mạng xã hội, những cách làm mới này đang góp phần đưa bảo tàng đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Đoàn viên, thanh niên là những nhân tố năng động, góp phần kết nối truyền thống với công nghệ, đưa lịch sử và văn hóa đến gần hơn với cộng đồng. Với hệ thống hơn 5.000 di tích, Ninh Bình đang từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản văn hóa, hướng tới việc quản lý, lưu trữ và khai thác các giá trị di tích một cách khoa học, hiệu quả hơn.
Tỉnh đoàn Ninh Bình đã chủ động triển khai nhiều hoạt động thiết thực, tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu số, rà soát và số hóa thông tin tại các di tích tiêu biểu, từng bước chuẩn hóa dữ liệu để phục vụ công tác lưu trữ và khai thác trên môi trường số. Tỉnh đoàn đã phối hợp với các đơn vị triển khai nhiều công trình số hóa di tích bằng công nghệ thực tế ảo VR360 tại hai phường Nam Định và Thiên Trường.
Với hình thức này, không gian di tích được tái hiện trực quan trên website, điện thoại và máy tính. Người dân, du khách có thể quan sát toàn cảnh 360 độ, tìm hiểu hình ảnh, video, tư liệu lịch sử và nghe thuyết minh ngay cả khi không có điều kiện đến trực tiếp.
Theo Bí thư Tỉnh đoàn Ninh Bình Trần Ngọc Nam, các công trình số hóa di tích kết hợp với việc lắp đặt điểm phát wifi miễn phí tại hai phường Nam Định và Thiên Trường đã mở thêm cơ hội để người dân, du khách tiếp cận di sản một cách thuận tiện. Không gian di tích được tái hiện sinh động, chân thực, giúp việc tham quan, tìm hiểu có thể diễn ra mọi lúc, mọi nơi.
Đánh giá về mô hình này, ông Đinh Hoàng Dũng, Bí thư Đảng ủy phường Thiên Trường cho rằng, đây là cách làm sáng tạo của Đoàn thanh niên, phù hợp với xu hướng chuyển đổi số hiện nay. Không chỉ góp phần quảng bá những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của địa phương, hoạt động còn mở ra phương thức mới trong công tác tuyên truyền, giáo dục truyền thống, nhất là đối với thế hệ trẻ.
Tại phường Nam Hoa Lư hiện có 24 di tích lịch sử - văn hóa, trong đó có 6 di tích cấp quốc gia. Tuổi trẻ địa phương chủ động triển khai số hóa tại một số địa điểm tiêu biểu như đền Thái Vi, chùa Bích Động, nhà thờ họ Đào và đền Đông Hội. Các công trình được xây dựng theo hướng tích hợp nhiều tiện ích, từ mã QR, nội dung song ngữ Việt - Anh đến hình ảnh, video và thuyết minh tự động bằng trí tuệ nhân tạo.
Khi công nghệ trở thành nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại, di sản không chỉ được gìn giữ trong những không gian trưng bày hay trang tư liệu mà còn có thể hiện diện sinh động trong đời sống thường ngày. Từ những bước đi ban đầu trong xây dựng dữ liệu số, những chuyến tham quan bảo tàng bằng công nghệ tương tác đến sự chung tay của tuổi trẻ trong số hóa di tích... đang góp phần đưa văn hóa thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững đất nước.
