Công trình thủy lợi 'đánh thức' vùng đất khô hạn Nam Trung Bộ

Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng Thủy lợi 7 (Ban 7, trực thuộc Bộ NN&MT, được giao nhiệm vụ chủ đầu tư các dự án thủy lợi trên địa bàn các tỉnh duyên hải miền Trung từ Đà Nẵng đến Bình Thuận) vừa có báo cáo đánh giá kết quả đầu tư trung hạn 2021-2025 và định hướng đầu tư giai đoạn 2026-2030.

Ban 7 cho biết, trong giai đoạn 2021-2025, đơn vị đã triển khai thực hiện 8 dự án với tổng dung tích các hồ chứa là 543 triệu m3. Các dự án này đã cấp nước tưới phục vụ nông nghiệp cho 62.656 ha; cấp nước sinh hoạt, công nghiệp 1.271.800 m3/ngày đêm; kết hợp nhiệm vụ phòng, chống lũ. Đến nay các dự án đã cơ bản hoàn thành, được bàn giao và đưa vào sử dụng, từng bước phát huy hiệu quả rõ rệt.

Từ hoang mạc thiếu nước đến những trang trại táo, nho, nha đam xanh tươi

Trong số 8 công trình đã thực hiện, có một số công trình tiêu biểu như công trình hồ chứa nước Sông Chò 1 (tỉnh Khánh Hòa), hệ thống thủy lợi Tân Mỹ (tỉnh Khánh Hòa); hồ chứa nước Đồng Mít (tỉnh Gia Lai)…

Dự án hồ chứa nước Sông Chò 1 phục vụ tưới cho khoảng 4.300 ha đất nông nghiệp, tạo nguồn cấp nước khoảng 152.000 m3/ngày đêm cho sinh hoạt, du lịch và công nghiệp.

Với hồ chứa nước Sông Chò 1, đây là dự án đa mục tiêu, kết nối liên thông với các hồ Suối Dầu, hồ Cam Ranh ở phía nam tỉnh Khánh Hòa. Công trình phục vụ tưới cho khoảng 4.300 ha đất nông nghiệp, tạo nguồn cấp nước khoảng 152.000 m3/ngày đêm cho sinh hoạt, du lịch và công nghiệp. Đồng thời kết hợp nhiệm vụ giảm nhẹ lũ hạ du, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội khu vực phía Nam tỉnh Khánh Hòa.

Nhiệm vụ chính của hồ là phục vụ khu vực phía Nam tỉnh, tuy nhiên công trình cũng tham gia hỗ trợ cấp nước một phần cho khu vực phía Bắc của tỉnh.

Đặc biệt, trong đợt mưa lũ lớn lịch sử trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa tháng 11-2025, hồ đã tích được khoảng 93,5 triệu mét khối nước, góp phần rất lớn trong việc bảo đảm an toàn công trình và phát huy hiệu quả cấp nước, phòng chống lũ.

Với hệ thống thủy lợi Tân Mỹ, công trình này thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ (nay là tỉnh Khánh Hòa), nằm trên sông Cái Phan Rang. Dự án được triển khai từ năm 2010, sau đó bị giãn tiến độ đầu tư. Đến năm 2015, do tình hình hạn hán diễn ra hết sức nghiêm trọng, Bộ NN&MT đã quyết định đầu tư trở lại theo hình thức cấp bách. Ngay trong năm đó, công trình đã phát huy hiệu quả rõ rệt trong việc chống hạn cấp bách cho khu vực phía Bắc tỉnh Ninh Thuận cũ.

Từ đó đến năm 2021, dự án được thi công và hoàn thành vượt tiến độ một năm. Ngay trong mùa mưa đầu tiên năm 2021, công trình đã tham gia cắt lũ cho khu vực.

Ông Nguyễn Viết Tuyên, Trưởng phòng Kĩ thuật thẩm định (Ban 7) cho biết, hồ có dung tích 210 triệu m3, cao trình mực nước khoảng 190m. Từ đây, nước được dẫn đi về phía Bắc và có thể dẫn được cả về phía Nam của tỉnh Ninh Thuận cũ thông qua hệ thống đường ống áp lực.

Hiện Ban 7 đã đầu tư xây dựng hệ thống đường ống chính dẫn nước về phía Bắc với chiều dài khoảng 21 km. Từ tuyến ống chính, nước tiếp tục được phân phối qua các tuyến ống nhánh. Khi đường ống dẫn nước vào, bà con chỉ cần đầu tư thêm hệ thống tưới nội đồng trên phần đất của mình.

Theo tính toán của Ban 7, vì đây là vùng khô hạn nhất cả nước, giải pháp cấp nước cho toàn bộ khu vực này bắt buộc phải là tưới tiết kiệm. Để thực hiện tưới tiết kiệm, điều kiện tiên quyết là phải sử dụng hệ thống đường ống có áp lực. Nếu không, người dân sẽ phải dùng máy bơm, kéo theo chi phí điện rất lớn hàng năm. Với hệ thống tưới bằng đường ống như Tân Mỹ, mỗi hecta đất canh tác có thể tiết kiệm khoảng 30 triệu đồng/năm tiền điện.

“Các khu vực trước đây như huyện Bác Ái, Ninh Sơn và Thuận Bắc cũ gần như là sa mạc, không canh tác được gì ngoài cây xương rồng. Sau khi hệ thống này được đầu tư, tình hình đã thay đổi hoàn toàn. Cảnh quan xanh tươi, nhiều người đến mua đất để làm trang trại, trồng táo, nho, nha đam… phát triển sản xuất”, ông Tuyên nói.

Tổng mức đầu tư của hệ thống thủy lợi Tân Mỹ xấp xỉ 7.000 tỉ đồng. Nếu so với nhiều dự án thủy lợi khác ở những vùng khó khăn tương tự, thì Tân Mỹ là dự án có suất đầu tư tương đối thấp. Khi đưa vào khai thác đã phát huy hiệu quả rõ rệt.

Ngoài ra, hệ thống thủy lợi Tân Mỹ còn có thể kết nối liên thông với các hồ chứa trong khu vực. Trên tuyến đường ông dẫn nước chính, trước đây có khoảng bảy hồ chứa năm nào cũng thiếu nước (hồ Cho Mo, hồ Thành Sơn, hồ Phước Trung, Phước Nhơn, Bà Râu, Sông Trâu…), thì nay khi có đường ống đi qua, chỉ cần đấu nối dẫn nước, về cơ bản các hồ không còn lo thiếu nước.

Sẽ tiếp tục đầu tư xây dựng các đập, hồ chứa nước lớn

Theo Báo cáo Quy hoạch phòng, chống thiên tai và thủy lợi thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 khu vực Nam Trung Bộ tình trạng thiếu nước tại khu vực Nam Trung Bộ, Tây Nguyên ở mức đáng lo ngại. Cụ thể, Nam Trung Bộ được dự báo thiếu khoảng 2,92 tỉ m3 nước, trong khi con số này ở Tây Nguyên còn khoảng 3,3 tỉ m3.

Ông Phí Ngọc Tuấn, Quyền giám đốc Ban 7, cho biết nguyên nhân thiếu nước ngoài tác động của biến đổi khí hậu, còn do khu vực này chưa có nhiều công trình hồ chứa lớn. Bên cạnh đó, hệ thống các công trình chuyển nước vẫn chưa được đầu tư đồng bộ và đầy đủ.

Trước thực trạng này, lãnh đạo Ban 7 cho rằng cần rà soát và cơ cấu lại việc sử dụng nước giữa các ngành kinh tế, đồng thời tăng cường các giải pháp sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả, đặc biệt trong sản xuất nông nghiệp. Đặc biệt, chú trọng tăng cường chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ hiện đại trong quản lý vận hành và hiện đại hóa hệ thống giám sát, cảnh báo nguồn nước, thiên tai để giảm thiểu lãng phí.

Lãnh đạo Ban 7 cũng cho biết, định hướng đầu tư sắp tới, theo đề án An ninh nguồn nước đã được Bộ Chính trị thông qua, tới đây sẽ tiếp tục đầu tư xây dựng các đập, hồ chứa nước lớn, công trình trữ nước phân tán, công trình cấp nước sạch, công trình chống ngập, xử lý và tiêu, thoát nước đô thị.

Cùng đó là các công trình chuyển nước, liên kết nguồn nước liên vùng, liên lưu vực đã được phê duyệt trong quy hoạch, như công trình liên kết nguồn nước các hồ chứa thượng sông Vệ - hồ Núi Ngang - hồ Đồng Mít (Quảng Ngãi, Bình Định); cụm hồ Định Bình - Hội Sơn - Hội Khánh (Bình Định); liên kết hồ La Ngà 3 - Ka Pét (Bình Thuận)…

AN HIỀN