Cuộc truy tìm dưới lòng đất Koenigsberg của tình báo Liên Xô

Thành phố Koenigsberg (nay là Kaliningrad) bị quân đội Liên Xô đánh chiếm sau cuộc tấn công tổng lực từ ngày 6 đến ngày 9/4/1945. Chỉ huy pháo đài, Tướng Otto Lasch, đã ký văn kiện đầu hàng ngay trong hầm chỉ huy của mình. Công trình hầm trú ẩn bê tông này nằm sâu 7 mét dưới lòng đất, ngày nay trở thành bảo tàng và là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy Koenigsberg không chỉ tồn tại trong các huyền thoại.

Mục tiêu số một: Phòng Hổ phách

Thành phố thực sự chằng chịt những công trình ngầm: các vành đai pháo đài được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX với hệ thống đường hầm ngầm và hầm trú quân, các tầng hầm nhiều lớp của Lâu đài Hoàng gia, hầm chứa bia của các nhà máy bia cổ, các hành lang thoát nước và các hầm tránh bom được xây dựng trong chiến tranh. Nhưng bên cạnh hệ thống công trình ngầm có thật còn tồn tại huyền thoại về một thành phố ngầm rộng lớn, về những đường hầm xuyên dưới sông Pregel và các nhà máy bí mật nằm sâu trong lòng đất. Sau tháng 4 năm 1945, các đội tìm kiếm của Liên Xô đã phải đối mặt với cả hai thực tế cùng lúc: một bên là những tầng hầm thực sự chất đầy của cải, và bên kia là huyền thoại khiến công cuộc tìm kiếm dường như kéo dài vô tận.

Phòng Hổ phách đã được phục dựng

Phòng Hổ phách đã được phục dựng

Câu chuyện nổi bật nhất trong các cuộc tìm kiếm ở Koenigsberg hẳn đã quá quen thuộc với mọi người. Phòng Hổ phách, bị quân Đức tháo dỡ và chở đi từ Cung điện Catherine ở Tsarskoye Selo (ngoại ô Leningrad, nay thuộc thành phố Pushkin), vào mùa thu năm 1941, đã được đưa đến Koenigsberg và trưng bày tại một gian phòng của Lâu đài Hoàng gia. Người chịu trách nhiệm quản lý căn phòng này là Tiến sĩ Alfred Rohde, Giám đốc Bộ sưu tập nghệ thuật thành phố Koenigsberg, một nhà nghiên cứu nghệ thuật say mê hổ phách gần như cuồng nhiệt.

Đến tháng 1/1945, các tấm ốp hổ phách đã được tháo xuống và đóng vào các thùng gỗ. Từ đó trở đi, dấu vết của chúng bị đứt đoạn. Lâu đài đã sống sót qua đợt ném bom của không quân Anh vào tháng 8/1944 và trận chiến tháng 4/1945; tuy nhiên, sau khi quân Đức đầu hàng, người ta không tìm thấy các thùng chứa tấm ốp hổ phách trong lâu đài.

Ngay từ cuối tháng 5/1945, một ủy ban truy tìm các tài sản văn hóa đã có mặt tại thành phố. Đến mùa hè, công việc tìm kiếm do Giáo sư Aleksandr Bryusov phụ trách, ông là nhà khảo cổ học, cán bộ của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Đoàn khảo sát của ông đã tiến hành kiểm tra các tàn tích của lâu đài và tìm thấy những di vật bị cháy thành than trong một gian phòng. Trong số đó, người ta nhận diện được các mảnh vỡ của những bức khảm đá Florentine từng trang trí Phòng Hổ phách cùng một số chi tiết kim loại trang trí. Kết luận của Bryusov tuy thận trọng nhưng rõ ràng: nhiều khả năng Phòng Hổ phách đã bị thiêu hủy trong trận hỏa hoạn.

Kết luận này không làm hài lòng bất kỳ ai. Rohde, người ở lại thành phố và thời gian đầu còn hợp tác với chính quyền Xô Viết, đã đưa ra những lời khai bất nhất và ám chỉ rằng các thùng gỗ đã được cất giấu. Tháng 12/1945, ông và vợ đã qua đời trong những hoàn cảnh mà đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ. Chính cái chết này càng làm dấy lên giả thuyết rằng kho báu đang được cất giấu ở một nơi bí mật, còn nhân chứng đã bị thủ tiêu.

Những gì được giấu trong các tầng hầm ở Koenigsberg?

Việc quy toàn bộ các cuộc tìm kiếm sau chiến tranh vào duy nhất Phòng Hổ phách sẽ khiến bức tranh lịch sử trở nên đơn giản hóa đáng kể. Trên thực tế, vào giai đoạn cuối Thế chiến thứ hai, Koenigsberg đã trở thành một trong những địa điểm tập kết chiến lợi phẩm quy mô lớn. Nơi đây không chỉ lưu giữ những báu vật bị Đức Quốc xã cướp đoạt từ các vùng lãnh thổ thuộc Liên Xô bị chiếm đóng, mà còn bảo quản nhiều bộ sưu tập nghệ thuật quý giá của vùng Đông Phổ.

Tướng Otto Lasch

Tướng Otto Lasch

Các đội thu hồi chiến lợi phẩm và đại diện của các cơ quan quản lý văn hóa Liên Xô đã tiến hành tìm kiếm và phát hiện nhiều hiện vật quý: tác phẩm hội họa cùng các hiện vật có nguồn gốc từ các bảo tàng Liên Xô, các bộ sưu tập sách, bao gồm phần còn sót lại của Thư viện Wallenrodt nổi tiếng từ thế kỷ XVII, đồ thờ cúng trong nhà thờ và tài liệu lưu trữ. Một phần đáng kể những phát hiện này được tìm thấy ngay trong các tầng hầm của lâu đài, nhà thờ, pháo đài và các biệt thự tư nhân.

Đáng chú ý là câu chuyện về bộ sưu tập của Bảo tàng Prussia - một trong những bộ sưu tập khảo cổ học lớn nhất châu Âu với hàng chục nghìn hiện vật có niên đại từ Thời kỳ Đồ đá đến Thời Trung cổ. Trong nhiều thập niên, bộ sưu tập này từng được coi là đã thất lạc hoàn toàn, cho đến cuối những năm 1990, một phần đáng kể của nó được phát hiện tại Pháo đài số 3, gần Kaliningrad. Phát hiện này xác nhận rằng người Đức thực sự đã phân tán và cất giấu các báu vật trong các công trình phòng thủ, từ đó làm sống lại hy vọng của những người tham gia công việc tìm kiếm.

Các cơ quan tình báo cũng đặc biệt quan tâm đến những thứ mang tính ứng dụng thuần túy: tài liệu kỹ thuật - nghiệp vụ, mẫu vũ khí, thiết bị phòng thí nghiệm. Koenigsberg từng là trung tâm quân sự và khoa học lớn, và các kho chứa ngầm của nó đã được kiểm tra nhằm tìm kiếm cả các bí mật quân sự và kỹ thuật.

Từ thu hồi chiến lợi phẩm đến khảo sát nhà nước

Các cuộc tìm kiếm trong những năm 1945-1946 diễn ra rời rạc: các đội thu hồi chiến lợi phẩm của quân đội, các ủy ban bảo tàng và cơ quan an ninh nhà nước - mỗi bên làm theo tuyến của mình, không có sự điều phối chung. Sau đó, các hoạt động tìm kiếm rơi vào một khoảng lặng kéo dài, chỉ đôi lúc được nối lại bằng những đợt xác minh các nguồn tin mới xuất hiện: thư từ của những người tự nhận là nhân chứng, lời khai của các cựu tù binh chiến tranh, các ấn phẩm của Đức - tất cả đều đổ về Kaliningrad và đòi hỏi phải xác minh.

Các cuộc tìm kiếm chỉ thực sự được tiến hành một cách có hệ thống vào năm 1969, khi Đoàn khảo sát Địa chất - Khảo cổ Kaliningrad (KGAE) được thành lập. Đây là tổ chức chính thức của nhà nước đã dành suốt 15 năm để truy tìm những báu vật bị cất giấu. Trong suốt những năm hoạt động, KGAE đã tiến hành kiểm tra khoảng 250 địa điểm được cho là nơi cất giấu các kho báu, bao gồm các pháo đài, hầm ngầm, tầng hầm, giếng mỏ và các đường hầm ngầm bị vùi lấp. Họ đã khoan thăm dò, đào bới, gõ kiểm tra kết cấu và bơm hút nước ra khỏi các khu vực ngập nước.

Kết quả là mục tiêu chính vẫn không đạt được. Phòng Hổ phách không được tìm thấy. Nhưng đoàn khảo sát đã làm được một việc quan trọng khác: họ thực chất đã tiến hành kiểm kê toàn bộ hệ thống công trình ngầm của Koenigsberg và bác bỏ phần lớn những tin đồn thêu dệt xung quanh chúng.

Các cuộc khai quật hé lộ điều gì?

Huyền thoại về thành phố ngầm Koenigsberg, với các đường hầm dưới lòng sông, các nhà máy ngầm và cả những con phố nằm sâu dưới mặt đất, được sinh ra từ những nguyên nhân hoàn toàn dễ hiểu. Thành phố khi ấy chỉ còn là đống đổ nát, lối vào các tầng hầm bị vùi lấp, và bất kỳ lối đi nào vừa được dọn dẹp đều có vẻ như là khởi đầu của một hành lang kéo dài bất tận. Thêm vào đó là những câu chuyện của những người dân đến định cư sau chiến tranh, lần đầu tiên nhìn thấy hệ thống phòng thủ của Đức - và thế là huyền thoại ra đời.

Các cuộc khảo sát cho thấy thực tế khiêm tốn hơn nhiều. Hệ thống công trình ngầm ở Koenigsberg thực chất chỉ gồm những hạng mục phân tán, không liên thông với nhau, như các buồng công sự trong 15 pháo đài thuộc vành đai phòng thủ bên ngoài, các tầng hầm của lâu đài, các hầm trú ẩn và hệ thống cống ngầm. Mực nước ngầm cao ở vùng đất thấp của thành phố đã trực tiếp hạn chế việc xây dựng các công trình ngầm sâu dưới lòng đất. Các cuộc khảo sát không phát hiện ra một mạng lưới đường hầm thống nhất kết nối thành phố dưới lòng đất, mặc dù một số đường hầm kéo dài riêng lẻ, ví dụ như trong các phức hợp pháo đài, vẫn tồn tại và hiện nay vẫn có thể tiếp cận.

Số phận của chính tòa lâu đài Hoàng gia Koenigsberg là một minh chứng điển hình. Những tàn tích của nó đã bị san bằng vào giai đoạn 1967-1969 để xây dựng Tòa nhà Xô Viết. Quá trình đào đất đã làm lộ một phần tầng hầm của lâu đài và không phát hiện được Phòng Hổ phách nào ở đó. Năm 2001, được sự tài trợ của tạp chí Đức Der Spiegel, đoàn khảo sát chung Nga - Đức đã tiến hành nghiên cứu có hệ thống các tầng hầm ở cánh phía tây và các cánh khác trong nhiều mùa. Họ tìm thấy nhiều hiện vật, trong đó có cả những hiện vật thuộc bộ sưu tập lâu đài được cất giấu vào năm 1945, nhưng không phải là các tấm ốp hổ phách.

Giữa sự thật và những bí ẩn

Qua nhiều thập kỷ tìm kiếm, một số giả thuyết chính về số phận của Phòng Hổ phách đã được đưa ra. Các đội tìm kiếm của Liên Xô (sau này là Nga) đều lần lượt tiến hành rà soát từng giả thuyết một.

Giả thuyết thứ nhất cho rằng Phòng Hổ phách đã bị thiêu rụi trong lâu đài vào tháng 4/1945. Đây là giả thuyết của GS Bryusov, và nó có những bằng chứng gián tiếp thuyết phục nhất: các mảnh khảm và phụ kiện trang trí bị cháy đã được tìm thấy. Giả thuyết này càng được củng cố khi vào năm 1997, người ta phát hiện một trong bốn bức khảm Florentine thuộc Phòng Hổ phách trong bộ sưu tập của gia đình một viên sĩ quan Đức, được cho là đã đánh cắp bức khảm trong quá trình vận chuyển. Chi tiết này cho thấy Phòng Hổ phách có thể đã không được chuyển đến Koenigsberg trong tình trạng nguyên vẹn.

Nhà khảo cổ học, Giáo sư Aleksandr Bryusov

Nhà khảo cổ học, Giáo sư Aleksandr Bryusov

Giả thuyết thứ hai cho rằng Phòng Hổ phách được cất giấu tại một địa điểm bí mật trong thành phố hoặc vùng lân cận, chẳng hạn như các pháo đài, boong-ke, hầm mỏ, điền trang, khu vực xung quanh lâu đài. Đây chính là giả thuyết mà KGAE đã kiên trì khai quật trong nhiều năm, nhưng không thu được kết quả.

Giả thuyết thứ ba là Phòng Hổ phách đã được vận chuyển đi nơi khác: bằng đường biển từ cảng Pillau (có giả thuyết cho rằng kiện hàng đã chìm cùng tàu Wilhelm Gustloff), hoặc bằng đường bộ đến miền trung nước Đức. Tuy nhiên, không có giả thuyết nào trong số này nhận được bằng chứng xác thực từ tài liệu lịch sử.

Xét trên phương diện thực tiễn, câu chuyện về Phòng Hổ phách đã khép lại tại Nga khi công trình phục dựng căn phòng này bằng các phương pháp khoa học chính thức hoàn thành vào năm 2003 tại Tsarskoye Selo. Ngày nay, những gì du khách được chiêm ngưỡng tại đây chính là thành quả của quá trình phục dựng ấy.

Anh Duy

Nguồn ANTG: https://cand.vn/cuoc-truy-tim-duoi-long-dat-koenigsberg-cua-tinh-bao-lien-xo-post827835.html