Đã đăng ký hiến tạng, người thân bất đồng thì ai quyết định?

Góp ý về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đại biểu Trần Thị Nhị Hà (đoàn Hà Nội) cho hay, đây không chỉ là đạo luật về kỹ thuật y học mà còn liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền tự quyết đối với cơ thể, quyền được chăm sóc sức khỏe, đạo đức y sinh và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ sự sống.

Điểm mới được đại biểu đánh giá cao là dự thảo đã bổ sung cơ chế về hiến sau khi chết tuần hoàn; hoàn thiện việc đăng ký, thay đổi, hủy đăng ký hiến; xây dựng hệ thống điều phối và danh sách chờ ghép trên phạm vi quốc gia; tăng cường bảo mật dữ liệu; có chính sách hỗ trợ người hiến.

Đại biểu Trần Thị Nhị Hà phát biểu sáng nay. Ảnh: Thành Huế

“Đây là những điểm rất mới mà luật trước đây thì chưa quy định được”, đại biểu Hà nhìn nhận. 

Bà Hà cho hay, việc hiến, lấy, bảo quản, vận chuyển và ghép mô, bộ phận cơ thể người là chuỗi công việc đặc biệt khẩn trương, đòi hỏi quyết định chính xác từng giờ, thậm chí từng phút, từng giây. Tuy nhiên, thực tiễn vận hành của Trung tâm Điều phối Quốc gia còn những khó khăn.

Bà dẫn chứng, sau khi lấy được tim, phổi từ người hiến, việc vận chuyển đến cơ sở có người bệnh chờ ghép cần sự phối hợp của hàng không, cảnh sát giao thông, cơ quan an ninh. Các quy trình kiểm tra an ninh hàng không là cần thiết, song nếu bị động về thời gian trong tình huống khẩn cấp, tạng hiến có thể không đến kịp.

Từ đó, đại biểu đề nghị có quy trình điều phối trong tình trạng “báo động đỏ”, liên thông giữa các cơ quan có thẩm quyền để bảo đảm vận chuyển thông suốt.

Ai được ghép trước phải dựa trên tiêu chí rõ ràng

Đi cùng quyền hạn điều phối, đại biểu đoàn Hà Nội yêu cầu có cơ chế kiểm soát. Mọi quyết định phân bổ phải có dữ liệu, mã điều phối, được lưu vết để có thể kiểm tra và giải trình.

Bà Hà đề nghị bổ sung cơ chế tiếp nhận kiến nghị, khiếu nại và giám sát độc lập đối với việc xếp danh sách chờ, áp dụng tiêu chí ưu tiên, kết quả điều phối; tránh tình trạng một cơ quan vừa vận hành hệ thống vừa là nơi duy nhất tự kiểm tra mình.

Trong bối cảnh nguồn mô, tạng còn thiếu, danh sách chờ dài, đại biểu cho rằng khung tiêu chí quyết định ai được ghép trước phải được quy định rõ ngay trong luật.

Các căn cứ gồm mức độ khẩn cấp, mức độ phù hợp về y khoa, hiệu quả dự kiến sau ghép, thời gian chờ; đồng thời bảo đảm không phân biệt đối xử về điều kiện kinh tế, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, giới tính hay nơi cư trú.

Với chính sách ưu tiên thành viên gia đình người đã hiến hoặc người bệnh của cơ sở phát hiện, hồi sức duy trì người hiến, bà đề nghị quy định chặt chẽ. Đây chỉ nên là tiêu chí bổ sung khi các tiêu chí y khoa đã tương đồng, kèm công khai trọng số và báo cáo định kỳ kết quả áp dụng.

Một vướng mắc khác được bà Hà nêu là cách xử lý khi người thân có ý kiến trái chiều về việc hiến tạng, chẳng hạn mẹ đồng ý nhưng vợ không đồng ý. Trong tình huống cấp bách, thiếu căn cứ pháp lý xử lý bất đồng có thể gây ách tắc.

Đại biểu đề nghị khẳng định giá trị pháp lý của việc đăng ký hiến tự nguyện hợp lệ; dữ liệu phải được cập nhật kịp thời, liên thông và có cơ chế kiểm chứng.

“Khi một người có đủ năng lực hành vi đã đăng ký hiến mà không hủy đăng ký, ý nguyện đó là căn cứ quan trọng nhất trong quá trình thực hiện, không nên biến thành thủ tục hình thức”, bà nói.

Với người chưa đăng ký hoặc không thể hiện được ý nguyện, luật cần xác định rõ chủ thể có thẩm quyền xác nhận, quyết định thay thế; sắp xếp thứ tự ưu tiên và quy định cách giải quyết khi có ý kiến khác nhau.

Về bảo mật, bà Hà đề nghị giữ nguyên tắc mặc định bảo vệ danh tính người hiến, người nhận để ngăn ngừa môi giới, mua bán mô, tạng và xâm phạm đời tư.

Tuy nhiên, luật có thể thiết kế ngoại lệ chặt chẽ để đáp ứng mong muốn tri ân. Thông tin định danh chỉ được chia sẻ khi các bên tự nguyện đồng thuận bằng văn bản, được tư vấn đầy đủ, thông qua trung tâm điều phối hoặc cơ sở có thẩm quyền và không có yếu tố trao đổi lợi ích, gây sức ép.

Đối với chính sách tài chính, đại biểu yêu cầu làm rõ nguồn và trách nhiệm chi trả toàn bộ chuỗi công việc, từ hồi sức duy trì người hiến, xét nghiệm, lấy, bảo quản, vận chuyển mô, tạng đến chăm sóc sau hiến và hỗ trợ thân nhân.

“Chính sách hỗ trợ phải đảm bảo người hiến và gia đình không phải gánh chi phí phát sinh do hành vi hiến tạng nhân đạo”, bà nhấn mạnh, đồng thời phân định đây là hỗ trợ chi phí hợp lý, không phải trả tiền cho mô, tạng.

Hoạt động hiến, ghép phải tự nguyện, an toàn, công bằng

Cũng góp ý dự thảo luật, đại biểu Trần Văn Lâm (đoàn Bắc Ninh) nhấn mạnh, muốn người dân tự nguyện hiến tạng, trước hết phải làm cho người dân hiểu, tin tưởng và yên tâm.

Dẫn báo cáo tổng kết, ông cho biết sau gần 20 năm thi hành luật, nước ta đã thực hiện trên 11.000 ca ghép bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, số ca ghép từ người hiến chết não mới chiếm khoảng 8,6%, còn trên 91% từ người hiến còn sống.

Đại biểu Trần Văn Lâm (đoàn Bắc Ninh). Ảnh: Phạm Hải

Theo đại biểu, những con số này cho thấy kỹ thuật y học đã có bước tiến quan trọng, song tiềm năng phát triển nguồn hiến tạng từ người qua đời vẫn còn rất lớn.

Ông đồng tình với định hướng tạo thuận lợi hơn cho đăng ký hiến, hoàn thiện cơ chế điều phối và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ ghép tạng. Tuy nhiên, để những quy định này đi vào cuộc sống, thay đổi nhận thức, tâm lý và tạo dựng niềm tin xã hội có lẽ là vấn đề quan trọng nhất, cũng khó nhất.

Trong thực tế, không ít người còn e ngại hiến mô, tạng sau khi qua đời. Những băn khoăn này gắn với quan niệm truyền thống, phong tục, tập quán, tình cảm gia đình và cả lo lắng về tính minh bạch trong hoạt động hiến, ghép.

Đại biểu cho rằng những tâm lý ấy cần được tôn trọng, thấu hiểu và từng bước giải thích bằng thông tin khoa học, những câu chuyện có thật, tấm gương hiến tặng và chính kết quả hoạt động minh bạch, nhân văn của cơ sở y tế.

“Không nên chỉ chú trọng vận động đăng ký, mà cần kiên trì xây dựng nhận thức và niềm tin xã hội”, ông Lâm đề nghị.

Theo ông, tính nhân văn của luật không chỉ thể hiện ở việc cứu sống được bao nhiêu người, mà còn ở chỗ mọi hoạt động hiến, ghép phải tự nguyện, an toàn, công bằng và tôn trọng phẩm giá con người.

Để bảo vệ người hiến, người nhận, đại biểu đề nghị Chính phủ, Bộ Y tế chuẩn bị sớm các văn bản hướng dẫn, tránh luật phải chờ hướng dẫn. Những quy định về điều kiện hiến, lấy, ghép; xác định chết não, chết tuần hoàn; phân bổ mô, tạng và chăm sóc sau hiến cần rõ ràng, chặt chẽ, minh bạch.