Đằng sau màn đón tiếp Trung Quốc dành cho Thủ tướng Nhật Bản
Thủ tướng Sanae Takaichi có thể đã đến dự Hội nghị cấp cao APEC với hy vọng hàn gắn với Trung Quốc - đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản, sau khi quan hệ song phương lao dốc nghiêm trọng.

Chủ tịch Trung Quốc đón Thủ tướng Nhật bằng sự lạnh lùng. (Ảnh: AP)
Hội nghị tại Thâm Quyến lẽ ra phải là địa điểm lý tưởng để bắt đầu quá trình này.
Tuy nhiên, thay vào đó, sự kiện lại bị phủ bóng bởi rạn nứt ngoại giao bùng phát từ tháng 11 năm ngoái, khi bà Takaichi đưa ra phát biểu về vấn đề Đài Loan tại Quốc hội Nhật Bản. Bắc Kinh khi đó phản ứng vô cùng giận dữ, yêu cầu bà rút lại phát biểu, đồng thời triển khai hàng loạt biện pháp gây sức ép về kinh tế và ngoại giao.
Các nhà quan sát cho rằng lập trường cứng rắn mà Trung Quốc duy trì từ đó đến nay phản ánh những thay đổi mà nước này nhận thấy trong cán cân ngoại giao, kinh tế và quân sự của khu vực.
Ngay từ thời điểm máy bay chở bà Takaichi hạ cánh xuống sân bay quốc tế Bảo An, Thâm Quyến, hôm 18/11, sự khác biệt trong cách đón tiếp đã thể hiện rõ.
Thủ tướng Nhật Bản được một quan chức ngoại giao cấp trung đã nghỉ hưu của Trung Quốc ra đón. Thảm đỏ vẫn được trải ra, nhưng dàn vũ công chào đón các nhà lãnh đạo thế giới khác lại không xuất hiện.
Đặc biệt, trong một động thái hiếm thấy, đích thân Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ra sân bay đón Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Mặc dù bà Takaichi đã trao đổi những cái bắt tay thân thiện với ông Tập, thậm chí có lúc dường như chủ động bắt chuyện với nhà lãnh đạo Trung Quốc, những cử chỉ xã giao ấy vẫn không thể che giấu biểu hiện lạnh nhạt của lãnh đạo chủ nhà.
Khi Thủ tướng Takaichi bước vào phòng tiệc để tham dự sự kiện tối 18/11, dàn nhạc Trung Quốc diễn ca khúc Ue o Muite Aruko - bản hit năm 1961 được biết đến rộng rãi trên thế giới với tên gọi Sukiyaki.
Lời bài hát kể về một người ngước trời để ngăn nước mắt rơi trong đêm cô đơn. Nhiều ý kiến cho rằng đây là lựa chọn có chủ ý. Chỗ ngồi mà ban tổ chức bố trí cho bà Takaichi cũng bị chú ý, khi bà ngồi ở đầu bàn tiệc, cách biệt đáng kể so với những người khác.
Trong bức ảnh chụp chung với các nhà lãnh đạo vào ngày hôm sau, bà Takaichi đứng gần rìa hàng sau, cách xa ông Tập và ông Trump. Mặc dù các thủ tướng thường được xếp ở hàng sau, tại APEC năm ngoái, bà Takaichi từng được đứng ở hàng đầu.
“Trung Quốc là quốc gia đặc biệt coi trọng các nghi thức ngoại giao, vì vậy thật khó để xem những lựa chọn này là điều gì khác ngoài một thông điệp chính trị có chủ đích”, ông Nobukatsu Kanehara, cựu Phó Chánh Văn phòng Ban Thư ký An ninh Quốc gia Nhật Bản, nhận định.
Tuy nhiên, sự thiếu vắng đáng chú ý nhất không nằm ở các nghi thức ngoại giao.
Vẫn giữ quan điểm
Bất chấp những nỗ lực của Tokyo, bà Takaichi không thể thu xếp được một cuộc hội đàm song phương chính thức với ông Tập. Đây dường như là sự lạnh nhạt có chủ ý, nhất là khi nước chủ nhà thường tìm cách tranh thủ sự ủng hộ của những cường quốc khác thông qua các sự kiện như vậy.
Điều này bị so sánh với Hội nghị APEC năm 2014 tại Bắc Kinh. Khi đó, ông Tập đón tiếp Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe bằng vẻ mặt lạnh lùng nổi tiếng, trong bối cảnh quan hệ 2 nước căng thẳng vì tranh chấp lãnh thổ và lịch sử. Tuy nhiên, sau cái bắt tay gượng gạo ấy, 2 nhà lãnh đạo vẫn tiến hành cuộc gặp song phương thực chất.
Ông Kanehara, người từng giữ chức cố vấn cấp cao cho ông Abe, cho rằng thái độ thiếu thiện chí trong lần này một phần xuất phát từ thay đổi trong cán cân quyền lực giữa 2 quốc gia.
Năm 2014, ông Abe có ảnh hưởng ngoại giao đáng kể nhờ quan hệ vô cùng vững chắc với Washington, Mátxcơva và các thủ đô châu Âu. Hiện nay, quy mô nền kinh tế Trung Quốc tính theo GDP danh nghĩa đã tăng gấp Nhật Bản hơn 4 lần.
“Trung Quốc không còn nhìn nhận Nhật Bản là một cường quốc như trước đây nữa”, ông Kanehara nói với báo Japan Times. Ông cho rằng Bắc Kinh đang thể hiện thái độ rõ ràng với Nhật Bản, rằng vấn đề Đài Loan vẫn nằm ở vị trí trung tâm trong những lợi ích cốt lõi mà Trung Quốc không cho phép bất kỳ sự can thiệp nào.
Tuy nhiên, sự tiếp đón lạnh nhạt tại APEC tuần này dường như không khiến đương kim Thủ tướng Nhật Bản nản lòng.
Tại cuộc họp báo sau hội nghị ngày 19/11, bà Takaichi thể hiện thái độ kiên quyết. Bà tuyên bố: “Chúng tôi đã triển khai hoạt động ngoại giao tích cực nhằm duy trì và củng cố trật tự quốc tế tự do, rộng mở, dựa trên luật pháp quốc tế, và đã kết thúc hội nghị với nhận thức rõ ràng rằng đã đạt được những tiến triển nhất định”.
Trong động thái ngầm chỉ trích Bắc Kinh, bà cũng đề cao hội nghị thượng đỉnh Bộ tứ diễn ra đầu tuần, nơi lãnh đạo Nhật Bản, Mỹ, Úc và Ấn Độ phản đối những nỗ lực thay đổi nguyên trạng bằng vũ lực hoặc cưỡng ép, đồng thời bày tỏ quan ngại về các biện pháp hạn chế xuất khẩu tùy tiện.
Vài giờ sau, bà Takaichi có cuộc điện đàm với ông Trump. Hai nhà lãnh đạo tái khẳng định cam kết đưa liên minh Mỹ - Nhật, mà họ mô tả là quan hệ giữa hai đồng minh đáng tin cậy nhất của mỗi nước, lên một tầm cao mới. Đáng chú ý, Trung Quốc hoàn toàn không được đề cập trong bản tổng kết của bà về những thành tựu ngoại giao trong tuần này.
Cơ hội tiếp theo để ông Tập và bà Takaichi tiến hành hội đàm song phương có thể xuất hiện tại Hội nghị thượng đỉnh G20 ở Miami vào tháng tới, nơi 2 nhà lãnh đạo dự kiến sẽ tham dự.
Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn tỏ ra thận trọng trước khả năng đạt được đột phá trong quan hệ 2 nước.
“Lập trường cứng rắn mà Trung Quốc duy trì trong năm qua không chỉ liên quan đến vấn đề Đài Loan, mà còn nhằm kiềm chế việc Tokyo tăng cường năng lực quốc phòng. Bởi chưa có lộ trình rõ ràng nào để nối lại hợp tác song phương, những trở ngại đối với quá trình hòa giải vẫn còn vô cùng lớn”, bà Rumi Aoyama, chuyên gia về Trung Quốc tại Đại học Waseda, nhận định.



