Đặng Văn Chung – Người đặt nền móng cho nội khoa Việt Nam hiện đại

1. Từ Sa Đéc đến giảng đường y khoa

Đặng Văn Chung sinh ngày 8/3/1913 tại Sa Đéc, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Thuở nhỏ, ông học Trường Trung học Chasseloup-Laubat ở Sài Gòn. Năm 1933, ông thi vào Trường Đại học Y Dược khoa Đông Dương; năm 1937, vượt qua kỳ thi tuyển bác sĩ nội trú và làm việc tại Bệnh viện Bạch Mai. Những mốc ấy cho thấy con đường học thuật nghiêm túc của một thanh niên Nam Bộ đến với nghề y trong buổi giao thời đầy biến động.

Một người học y có thể giỏi nhờ trí nhớ, nhưng để trở thành thầy thuốc giỏi còn cần khả năng lắng nghe và lòng kiên nhẫn. Nội khoa đặc biệt đòi hỏi những phẩm chất ấy. Bệnh tật nhiều khi không bộc lộ thành một vết thương nhìn thấy được. Nó hiện ra qua cơn đau được người bệnh kể lại, một nhịp tim bất thường, sắc mặt thay đổi, một chi tiết nhỏ trong tiền sử. Người bác sĩ phải đi từ các dấu hiệu rời rạc đến một nhận định có căn cứ, rồi tiếp tục tự hỏi mình còn bỏ sót điều gì.

Ngày 28/7/1938, Đặng Văn Chung chép lời thề Hippocrates vào nhật ký. Chi tiết được lưu lại ấy gợi hình dung về một bác sĩ trẻ sớm ý thức rằng nghề mình theo đuổi gắn trực tiếp với sinh mạng con người. Về sau, ông nhiều lần nhắc đến trách nhiệm đặc biệt của người hành nghề y: học trên người bệnh, chữa bệnh cho con người và được người bệnh trao gửi lòng tin.

Ông bước vào nghề trong thời kỳ nền y học hiện đại ở Việt Nam còn đang hình thành. Kiến thức được đào tạo tại nhà trường cần được vận dụng trước những hoàn cảnh rất khác nhau của đất nước. Chính những biến chuyển lịch sử tiếp theo đã đưa thế hệ bác sĩ của ông ra khỏi khuôn khổ một sự nghiệp chuyên môn thông thường.

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Đặng Văn Chung cùng nhiều thầy thuốc lên chiến khu, tham gia duy trì việc đào tạo y khoa và phục vụ sức khỏe bộ đội. Trường y giữa núi rừng Việt Bắc phải làm việc trong điều kiện khác xa giảng đường, bệnh viện vốn có. Thiếu cơ sở vật chất, thiếu thuốc men và phương tiện, người thầy thuốc càng phải hiểu sâu những điều căn bản của nghề.

Có lẽ từ những năm tháng ấy, bài học về giá trị của khám bệnh lâm sàng càng trở nên thiết thân với Đặng Văn Chung. Khi không thể trông đợi đầy đủ vào máy móc, người bác sĩ phải biết dùng đôi mắt để quan sát, bàn tay để thăm khám, ống nghe để nhận ra dấu hiệu và tri thức để liên kết chúng. Đó không phải sự bằng lòng với thiếu thốn, mà là nỗ lực chữa bệnh tốt nhất trong hoàn cảnh cụ thể của người bệnh và đất nước.

2. Một đời ở bên giường bệnh

Sau ngày Hà Nội được giải phóng, Đặng Văn Chung nhận nhiệm vụ xây dựng Bộ môn Nội của Trường Đại học Y Hà Nội và phụ trách hệ nội tại Bệnh viện Bạch Mai. Ông từng giữ chức Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược Hà Nội, nhưng sau đó xin thôi công việc quản lý để tập trung vào giảng dạy, khám chữa bệnh và xây dựng chuyên ngành. Quyết định ấy nói lên nơi ông muốn dành nhiều thời gian nhất: bên người bệnh và bên học trò.

Ở một bệnh viện lớn, người thầy thuốc đầu ngành phải đối diện với vô số ca bệnh khác nhau. Có người đến viện khi bệnh đã nặng. Có trường hợp triệu chứng dễ gây nhầm lẫn. Cũng có những căn bệnh hiếm mà việc nhận ra chúng đòi hỏi bác sĩ không dừng lại ở kết luận đầu tiên. Đồng nghiệp và học trò nhớ đến Giáo sư Đặng Văn Chung như một nhà lâm sàng có khả năng quan sát và suy luận sắc bén. Bệnh viện Bạch Mai nhắc đến những trường hợp ông phát hiện bệnh khó, trong đó có hạ đường huyết do u tụy và tăng huyết áp do u tủy thượng thận, khi các phương tiện hỗ trợ còn rất hạn chế.

Những câu chuyện ấy dễ được kể như chuyện về một khả năng chẩn đoán phi thường. Nhưng điều đáng học ở ông không nằm ở vẻ huyền bí của một lời đoán bệnh. Phía sau một nhận định chính xác là kiến thức tích lũy bền bỉ, kinh nghiệm được kiểm nghiệm qua từng ca bệnh và thói quen chú ý đến những dấu hiệu người khác có thể lướt qua. Một bác sĩ nghe được điều gì từ chiếc ống nghe còn phụ thuộc vào những gì người ấy đã học, đã nghĩ và đã đối chiếu.

Người học trò của ông, Giáo sư Nguyễn Khánh Trạch, từng kể về cách thầy dùng chiếc ống nghe để tìm dấu hiệu bệnh ở nhiều vị trí trên cơ thể. Câu chuyện được nhắc lại như lời tri ân một người thầy có năng lực khám bệnh lâm sàng đặc biệt sâu sắc.

Chiếc ống nghe, vì thế, có thể xem là một hình ảnh gợi nhớ Đặng Văn Chung. Nó là dụng cụ của người thầy thuốc, đồng thời nhắc đến một thái độ: trước khi đưa ra kết luận, hãy đến gần người bệnh; trước khi xem những con số, hãy hiểu người đang mang căn bệnh ấy. Khoa học y học cần xét nghiệm và những phương tiện ngày càng chính xác. Còn người bác sĩ cần biết vì sao mình chỉ định chúng, đọc kết quả trong hoàn cảnh nào và giải thích chúng ra sao cho người bệnh.

Trong công tác đào tạo, Giáo sư Đặng Văn Chung không chỉ truyền đạt tên bệnh hay cách dùng thuốc. Ông góp phần hình thành tư duy nội khoa: hỏi bệnh có phương pháp, khám bệnh có thứ tự, phân biệt triệu chứng với nguyên nhân và luôn kiểm tra lại nhận định của mình. Đó là thứ hành trang một người thầy có thể trao cho học trò để họ tiếp tục làm nghề, kể cả khi không còn đứng bên cạnh thầy.

Bệnh viện Bạch Mai ghi nhận ông là một trong những người đầu tiên định hướng xây dựng các chuyên khoa thuộc hệ nội của bệnh viện, cũng như các bộ môn tương ứng tại Trường Đại học Y Hà Nội. Từ nền tảng ấy, nhiều lĩnh vực từng nằm trong nội khoa chung dần phát triển thành những chuyên ngành riêng. Không thể quy toàn bộ sự trưởng thành của các đơn vị sau này cho một cá nhân; song dấu ấn đặt nền móng của ông là một phần quan trọng trong lịch sử phát triển ấy.

3. Những trang sách giữa thời bom đạn

Có một lát cắt đặc biệt trong cuộc đời Đặng Văn Chung: ông viết sách y khoa giữa những năm chiến tranh. Bệnh viện Bạch Mai cho biết, trong hoàn cảnh thiếu thốn của thập niên 1970, ông dành nhiều công sức biên soạn Bệnh học Nội khoa, Điều trị học cùng các tài liệu giảng dạy, nghiên cứu. Những cuốn sách ấy được nhiều thế hệ sinh viên và bác sĩ sử dụng trong học tập, thực hành.

Viết một cuốn sách y khoa là công việc đòi hỏi sự cẩn trọng khác thường. Người viết phải hệ thống hóa tri thức, cân nhắc giá trị của từng nhận định và tìm cách trình bày sao cho người học có thể mang kiến thức ấy đến giường bệnh. Với Đặng Văn Chung, công việc này còn diễn ra song song với khám chữa bệnh và giảng dạy hằng ngày.

Sau trận bom đánh vào Bệnh viện Bạch Mai tháng 12/1972, ông trở lại phòng làm việc, nhặt những trang bản thảo bị sức ép làm tung ra. Hình ảnh ấy được các thế hệ sau nhắc lại khi tưởng nhớ người thầy. Giữa một bệnh viện vừa chịu mất mát nặng nề, những trang giấy có thể trông thật mong manh. Nhưng trong tay ông, chúng chứa đựng kiến thức cần được giữ lại để tiếp tục dạy người chữa bệnh.

Chiến tranh đặt ngành y trước những lựa chọn khắc nghiệt. Trong những năm Hà Nội bị đánh phá, Giáo sư Đặng Văn Chung ở lại thành phố để điều trị các bệnh nhân nguy kịch không thể chuyển đi xa và tham gia cấp cứu người bị thương sau các trận bom. Công việc ấy diễn ra trong một bệnh viện nơi mỗi quyết định chuyên môn đều có thể liên quan trực tiếp đến khả năng sống còn của người bệnh.

Nếu chỉ kể về các công trình, chức vụ hay thành tựu chẩn đoán, chân dung Đặng Văn Chung sẽ chưa đầy đủ. Bởi phẩm chất của người thầy thuốc cũng được thử thách trong những ngày bệnh viện gặp nguy hiểm, khi người bệnh vẫn cần có bác sĩ bên cạnh. Ở đó, y đức không nằm trên trang khẩu hiệu. Nó hiện ra trong việc có mặt đúng lúc, làm hết phần việc của mình và chịu trách nhiệm về những con người không thể tự cứu lấy mình.

Sau năm 1975, nhu cầu đào tạo đội ngũ bác sĩ có trình độ chuyên sâu trở nên cấp thiết trên phạm vi cả nước. Theo tư liệu của Bệnh viện Bạch Mai, Đặng Văn Chung cùng các thầy cô lão thành tham gia xây dựng chương trình đào tạo bác sĩ nội trú, chuyên khoa cấp I, cấp II; đồng thời mở các lớp tập huấn cho thầy thuốc tại Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam. Công việc của ông vì thế vượt ra ngoài một bệnh viện hay một trường đại học.

Một bài giảng có thể kết thúc sau vài giờ. Một cuốn sách có thể khép lại ở trang cuối. Nhưng khi kiến thức được người học mang về bệnh viện của mình, tiếp tục dùng để khám bệnh và dạy lớp sau, công sức của người thầy đi xa hơn chính cuộc đời ông. Đó là đóng góp khó đo bằng một con số, song có thể nhận ra qua nhiều thế hệ bác sĩ nội khoa trưởng thành.

4. Di sản của một người thầy

Trong hơn sáu thập niên gắn bó với nghề y, Giáo sư Đặng Văn Chung đảm nhiệm nhiều cương vị, trong đó có Trưởng Bộ môn Nội, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội, người phụ trách Khoa Nội Bệnh viện Bạch Mai và Phó Chủ tịch Hội đồng khoa học kỹ thuật của Bộ Y tế. Ông mất năm 1999; năm 2000 được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học y dược.

Những chức vụ và phần thưởng giúp ghi lại vị trí của ông trong lịch sử ngành y. Tuy vậy, khi các học trò trở về Bạch Mai dự lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh của thầy vào năm 2013, điều được nhắc đến còn là phong cách của một người tận tụy với chuyên môn, gần gũi với học trò và hết lòng với bệnh nhân.

Sự kính trọng dành cho một người thầy thường được tạo nên từ những việc lặp lại hằng ngày. Đó là cách thầy dừng đủ lâu trước một giường bệnh; cách thầy hỏi thêm khi câu trả lời còn chưa rõ; cách thầy giải thích để bác sĩ trẻ hiểu vì sao một dấu hiệu lại quan trọng. Những việc ấy ít khi trở thành một dòng trong hồ sơ thành tích. Nhưng chính chúng định hình tác phong của người học nghề.

Đặng Văn Chung thuộc thế hệ trí thức đã học y khoa hiện đại trong một hoàn cảnh lịch sử nhiều chia cắt, rồi đem tri thức ấy phục vụ đất nước qua kháng chiến, xây dựng hòa bình và đào tạo nhân lực sau thống nhất. Cuộc đời ông nối liền nhiều chặng đường của nền y học Việt Nam thế kỷ XX. Ở mỗi chặng, nhiệm vụ có thể đổi khác; điều xuyên suốt vẫn là trách nhiệm với người bệnh và với lớp thầy thuốc đi sau.

Ngày nay, bác sĩ có trong tay nhiều phương tiện mà thế hệ Đặng Văn Chung từng mong có. Một ca bệnh có thể được soi chiếu từ hình ảnh, xét nghiệm đến dữ liệu theo dõi liên tục. Nhìn lại người thầy nổi tiếng với chiếc ống nghe không phải để quay lưng với những tiến bộ ấy. Di sản của ông nhắc rằng phương tiện càng nhiều, người thầy thuốc càng cần biết đặt câu hỏi đúng, kiểm tra suy luận của mình và giữ mối quan hệ tin cậy với bệnh nhân.

Từ Sa Đéc đến Hà Nội, từ lớp học ở chiến khu đến Bệnh viện Bạch Mai, Giáo sư Đặng Văn Chung đã đi qua một đời nhiều thử thách. Ông để lại sách, để lại nền tảng đào tạo và góp phần gây dựng những chuyên ngành nội khoa của đất nước. Trên hết, ông để lại một hình mẫu người thầy thuốc nghiêm cẩn: học không ngừng để chữa bệnh tốt hơn, chữa bệnh tận tâm để dạy học trò trung thực hơn với nghề mình đã chọn. Tên ông xứng đáng được ghi nhớ cùng hình ảnh giản dị ấy: một người thầy đứng bên giường bệnh, lắng nghe, suy nghĩ, rồi truyền cho thế hệ sau cả kiến thức lẫn ý thức trách nhiệm trước một sinh mạng.

Hà Nội, 25/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Rút từ bộ sách nhiều tập "Danh nhân họ Đặng Việt Nam xưa và nay" đang tổ chức bản thảo. Kính mời các cao nhân trong và ngoài họ Đặng góp ý và bổ sung).