Đánh thức những dấu tích lịch sử về hệ thống phòng thủ ven biển Đà Nẵng

Sau 45 ngày khai quật khảo cổ, 88 hiện vật tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn, phường Hải Vân, Đà Nẵng, đã được bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng để lưu giữ, bảo quản và tiếp tục nghiên cứu.

Đáng chú ý, tại Đồn Chơn Sảng, đoàn khai quật phát hiện một pho tượng/phù điêu bằng đá sa thạch, mặt sau có dấu hiệu chữ Chăm. Dựa trên đặc điểm ký tự và nghệ thuật điêu khắc, các chuyên gia bước đầu nhận định hiện vật có niên đại khoảng thế kỷ VIII-IX, có khả năng thuộc văn hóa Champa.

Lễ bàn giao hiện vật được tổ chức ngày 5/10. (Nguồn: Bảo tàng Đà Nẵng)

Từ những dấu tích dưới lòng đất

Ban Quản lý Di tích và Danh thắng thành phố Đà Nẵng vừa phối hợp Viện Khảo cổ học và Bảo tàng Đà Nẵng tổ chức lễ bàn giao hiện vật sau khai quật tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn.

Theo quyết định khai quật khảo cổ khẩn cấp của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng, cuộc khai quật được tiến hành từ ngày 25/5/2026 trên tổng diện tích 600m2, gồm 300m2 tại mỗi địa điểm. Đây là lần đầu hai di tích được tiến hành khai quật khảo cổ học.

Tại Trạm Nam Chơn, các hố khai quật làm xuất lộ hệ thống bờ thành ngoài, hào thành, các cấp kè đá của bờ thành trong, dấu tích cổng và đường đi; bên trong có bó nền bằng đá, nền lát gạch và chân tảng đá kê cột.

Những cấu trúc này giúp nhận diện rõ hơn quy mô và cách tổ chức của một công trình vừa mang chức năng dịch trạm, vừa có yếu tố phòng thủ.

Tại Đồn Chơn Sảng, các nhà khảo cổ phát hiện nền móng kiến trúc trung tâm, chân tảng, hố móng cột, các cấp nền kè đá, cầu thang 13 bậc đá cùng hai dấu tích được nhận định là trạm gác. Những dấu tích ấy cho thấy công trình có sự thích ứng với địa hình và giữ vai trò kiểm soát tuyến đường thiên lý đi qua khu vực Hải Vân.

Một không gian lịch sử nhiều lớp

Không chỉ kể câu chuyện về triều Nguyễn. Các hiện vật thu được thuộc nhiều nhóm niên đại khác nhau. Theo TS Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử, Viện Khảo cổ học, một số hiện vật có niên đại sớm, đặt ra khả năng liên quan thời Trần và không gian lịch sử gắn với Huyền Trân công chúa. Tuy nhiên, khả năng này cần tiếp tục nghiên cứu, kiểm chứng.

Một nhóm hiện vật khá phổ biến có niên đại khoảng thế kỷ XVII, gồm bát và đồ sành, có thể liên hệ với không gian làng Chơn Sảng Tây được Lê Quý Đôn ghi chép trong Phủ biên tạp lục. Các hiện vật thế kỷ XVIII-XIX nhiều khả năng gắn với giai đoạn triều Nguyễn xây dựng, củng cố hệ thống phòng thủ tại khu vực Hải Vân – Đà Nẵng. Tại Trạm Nam Chơn còn phát hiện đồ gốm Trung Quốc thời Thanh, bổ sung tư liệu về hoạt động giao thương trên tuyến Đà Nẵng – Hội An – Huế.

Trong chuỗi tư liệu ấy, pho tượng/phù điêu đá sa thạch tại Đồn Chơn Sảng tạo nên điểm nhấn đặc biệt. Theo Viện Khảo cổ học, mặt sau hiện vật có dấu hiệu chữ Chăm; dựa vào đặc điểm ký tự và nghệ thuật điêu khắc, các chuyên gia bước đầu xác định niên đại khoảng thế kỷ VIII-IX.

Hiện vật được được tìm thấy. (Nguồn: Bảo tàng Đà Nẵng)

TS Phạm Văn Triệu cho rằng, đây là phù điêu Champa có niên đại sớm nhất được phát hiện trên địa bàn Đà Nẵng cũ cho đến nay. Tuy nhiên, giá trị của phát hiện không nên được hiểu đơn giản như một bằng chứng đã hoàn chỉnh về sự hiện diện của một công trình Champa tại Chơn Sảng. Nguồn gốc và bối cảnh nguyên thủy của hiện vật vẫn cần tiếp tục nghiên cứu.

Một giả thuyết được đặt ra là hiện vật có thể được đưa từ khu vực Xuân Dương, Nam Ô, đến Chơn Sảng. Nhưng các hiện vật Champa đã biết tại Xuân Dương hiện được xác định có niên đại khoảng thế kỷ XI-XII, muộn hơn khoảng ba đến bốn thế kỷ so với niên đại bước đầu của phù điêu Chơn Sảng. Chính khoảng cách này cho thấy cần thận trọng trong việc kết nối các hiện vật với một địa điểm hay một giai đoạn lịch sử cụ thể.

Mắt xích trên tuyến Hải Vân

Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn nằm dưới chân đèo Hải Vân, gắn với tuyến đường Thiên lý Bắc – Nam và không gian phòng thủ vịnh Đà Nẵng dưới triều Nguyễn.

Tư liệu của thành phố cho thấy hai địa điểm là những dấu tích còn lại trong hệ thống phòng thủ khu vực Hải Vân, đồng thời gắn với cuộc đối đầu giữa quân nhà Nguyễn và liên quân Pháp – Tây Ban Nha trong giai đoạn 1858-1860.

Giá trị của Nam Chơn và Chơn Sảng nằm cả ở vị trí và cấu trúc. Các nhà nghiên cứu đánh giá hai di tích còn bảo lưu tương đối rõ những yếu tố giúp nhận diện công trình, từ thành, hào, nền móng đến các cấu trúc kè đá và dấu tích trạm gác. Trạm Nam Chơn còn được xem là một dấu tích hiếm của hệ thống dịch trạm trên tuyến Thiên lý Bắc – Nam.

Giữ lại chứng tích, mở đường cho nghiên cứu

Sau khai quật, 88 hiện vật được lựa chọn bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng, gồm 10 hiện vật từ Đồn Chơn Sảng và 78 hiện vật từ Trạm Nam Chơn; trong đó có 8 hiện vật đã được phục chế. Cùng với hiện vật là hồ sơ khoa học, danh mục thống kê và các phiếu di vật tiêu biểu.

Bảo tàng Đà Nẵng sẽ nhập kho, phân loại, lập hồ sơ số hóa và thực hiện các biện pháp bảo quản phù hợp. Những hiện vật có giá trị sẽ tiếp tục được nghiên cứu, đối sánh tư liệu và từng bước đưa vào trưng bày; công nghệ số, trong đó có 3D, cũng được tính đến để phục vụ nghiên cứu và giới thiệu di sản.

Quan trọng hơn, việc bảo tồn không dừng ở những hiện vật đã đưa về bảo tàng. Các dấu tích kiến trúc tại chỗ mới là phần không thể thay thế của di sản.

Tháng 9/2026, thành phố Đà Nẵng đã khảo sát thực địa, thống nhất định hướng bảo vệ, phát huy giá trị hai địa điểm và tiếp tục hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố. Hội đồng thẩm định cũng tập trung xem xét giá trị, tính tiêu biểu, mức độ xác thực của tư liệu, bản đồ và kết quả khai quật.

Giá trị lâu dài của Chơn Sảng và Nam Chơn sẽ phụ thuộc vào việc tiếp tục nghiên cứu, bảo vệ nguyên trạng các dấu tích và kết nối chúng với hệ thống di sản Hải Vân – Đà Nẵng. (Nguồn: Bảo tàng Đà Nẵng)

Có thể thấy, những lớp đất dưới chân Hải Vân đang cung cấp một cách đọc khác về lịch sử Đà Nẵng. Ở đó có dấu tích văn hóa Champa sớm, những hiện vật phản ánh các giai đoạn giao thương và cư trú, rồi đến hệ thống dịch trạm, phòng thủ được triều Nguyễn tổ chức trên tuyến Thiên lý.

Mỗi phát hiện chưa phải một kết luận cuối cùng, nhưng cùng nhau tạo thành những mảnh ghép giúp nhận diện lịch sử của một vùng đất từng giữ vị trí đặc biệt giữa Huế và Đà Nẵng.

Đợt khai quật mới mở ra một phần nhỏ của hai di tích. Giá trị lâu dài của Chơn Sảng và Nam Chơn sẽ phụ thuộc vào việc tiếp tục nghiên cứu, bảo vệ nguyên trạng các dấu tích và kết nối chúng với hệ thống di sản Hải Vân – Đà Nẵng.

Khi những chứng tích được đặt trở lại trong không gian lịch sử của mình, di sản không chỉ được lưu giữ như những nền đá hay hiện vật trong kho, mà có thể trở thành nguồn tư liệu giúp công chúng hiểu sâu hơn về cách một vùng đất được hình thành, kết nối và bảo vệ qua nhiều thế kỷ.