Để bản sắc văn hóa không chỉ là di sản từ quá khứ, mà chuyển hóa thành nguồn lực phát triển

PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phát biểu tại Hội thảo.

Hội thảo được tổ chức dưới sự chủ trì của: PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật; TS. Trịnh Thị Thủy, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. 

Tham dự Hội thảo có hơn 100 đại biểu các cơ quan Trung ương, viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo cùng các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý và những người hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực văn hóa.

Hội thảo diễn ra trong thời điểm Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới sau Đại hội XIV của Đảng và triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững; đồng thời đặt ra yêu cầu xử lý hài hòa các quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển, đời sống thực và không gian số.

Từ nhiều góc nhìn khác nhau, Hội thảo đặt ra một vấn đề trung tâm: Làm thế nào để bản sắc văn hóa Việt Nam không chỉ được bảo tồn với tư cách là di sản từ quá khứ, mà còn tiếp tục được thực hành, sáng tạo và chuyển hóa thành nguồn lực phát triển, sức mạnh mềm và năng lực hội nhập của đất nước.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Vũ Trọng Lâm khẳng định, vấn đề bản sắc văn hóa ngày nay không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn di sản hay gìn giữ những giá trị truyền thống, mà còn là thước đo năng lực phát triển của quốc gia. Đó là bài toán biến những giá trị đã được hun đúc qua lịch sử trở thành phẩm chất của con người Việt Nam hiện tại; thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo; thành sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh; thành sức hấp dẫn của hình ảnh quốc gia và sâu xa hơn, thành sức mạnh nội sinh giúp đất nước phát triển nhanh nhưng vẫn bền vững, hiện đại, mà không đánh mất bản sắc của chính mình. Tự chủ văn hóa không đồng nghĩa với tự cô lập hay từ chối giá trị bên ngoài. Đó là bản lĩnh nhận diện giá trị cốt lõi để gìn giữ, chọn lọc tinh hoa để tiếp nhận và chủ động sáng tạo những giá trị mới. Dưới góc nhìn của ngành xuất bản, tư duy này đòi hỏi không chỉ lưu giữ tri thức và ký ức lịch sử, văn hóa, mà còn phải làm cho các giá trị Việt Nam có sức sống mới, tiếp cận các đối tượng công chúng da dạng và khẳng định vị thế trên bản đồ văn hóa quốc tế.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy phát biểu tại Hội thảo.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy cho biết, Hội thảo được tổ chức trong thời điểm có ý nghĩa đặc biệt, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và đang trong quá trình triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới, văn hóa Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội mới để tăng cường kết nối, lan tỏa và quảng bá; hình thành những phương thức mới trong sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm, dịch vụ văn hóa.

Bối cảnh hiện nay cũng đặt ra những yêu cầu mới về nâng cao năng lực tự chủ văn hóa, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại, bồi đắp và giữ vững bản sắc dân tộc; đồng thời chuyển hóa các giá trị văn hóa giàu bản sắc thành nguồn lực nội sinh cho phát triển và sức mạnh mềm của quốc gia. Vì vậy, chủ đề của Hội thảo có ý nghĩa hết sức cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.

Các tham luận cho thấy một sự dịch chuyển đáng chú ý trong tư duy về bản sắc. Nếu trước đây câu hỏi thường là "bảo tồn cái gì", thì nay cần đồng thời trả lời "ai là chủ thể bảo tồn", "bảo tồn để làm gì", "bản sắc được sáng tạo và trao truyền như thế nào", và "làm thế nào để giá trị văn hóa tạo ra giá trị xã hội, giáo dục, sáng tạo và kinh tế". Từ đó, Hội thảo nhấn mạnh cách tiếp cận "di sản sống": cộng đồng, nghệ nhân và thế hệ trẻ không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là những chủ thể trực tiếp thực hành, diễn giải, trao truyền và làm giàu bản sắc.

Không gian số là một trọng tâm nổi bật. Các ý kiến cho rằng thách thức hiện nay không chỉ là vấn đề số hóa di sản, mà còn là xây dựng năng lực văn hóa số của quốc gia: năng lực tạo nội dung, kể câu chuyện Việt Nam, bảo vệ bản quyền, nâng cao khả năng hiển thị và sức cạnh tranh của nội dung văn hóa Việt Nam, đồng thời ứng phó với các nguy cơ xuyên tạc lịch sử, nội dung độc hại và sự chi phối của các nền tảng xuyên biên giới. Chuyển đổi số chỉ thực sự trở thành động lực văn hóa khi công nghệ được đặt dưới sự định hướng của giá trị và năng lực làm chủ của con người.

Các diễn giả trao đổi tại Hội thảo.

Từ các trao đổi, có thể nhận diện năm hướng hành động được Hội thảo đặc biệt quan tâm: hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo, khơi thông nguồn lực cho văn hóa; đặt cộng đồng, nghệ nhân và thanh niên ở trung tâm của bảo tồn và sáng tạo; phát triển nguồn nhân lực có khả năng kết hợp tri thức văn hóa với công nghệ và kỹ năng số; thúc đẩy chuyển đổi số có trách nhiệm, gắn với bảo vệ an ninh và chủ quyền văn hóa số; phát triển sản phẩm, dịch vụ và câu chuyện văn hóa Việt Nam có chất lượng, khả năng cạnh tranh và sức lan tỏa quốc tế.

Thông điệp xuyên suốt của gần 80 bài tham luận và các ý kiến thảo luận tại Hội thảo là: Giữ gìn bản sắc không phải là giữ nguyên quá khứ, mà là làm cho những giá trị được hình thành trong lịch sử tiếp tục phát huy được ý nghĩa trong hiện tại, có khả năng thích ứng với biến đổi và tham gia kiến tạo tương lai. Khi được đặt trong một hệ sinh thái kết nối cộng đồng, giáo dục, khoa học - công nghệ, báo chí - xuất bản, công nghiệp văn hóa, thị trường và ngoại giao văn hóa, bản sắc có thể trở thành nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm thực chất của Việt Nam.

Hội thảo đã có những đóng góp quan trọng cả về lý luận và thực tiễn để phục vụ nghiên cứu, hoạch định và tổ chức thực hiện chính sách văn hoá, góp phần thiết thực vào sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.