Để công nghệ phục vụ mục tiêu giáo dục

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những hướng đi mới đối với hoạt động giảng dạy và nâng cao trải nghiệm học tập, đồng thời đặt ra yêu cầu về việc nắm bắt và làm chủ công nghệ trong giáo dục.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang từng bước tạo ra những thay đổi trong hoạt động dạy và học, được nhiều giáo viên đón nhận, khai thác như công cụ hỗ trợ hiệu quả.
Cơ hội đổi mới phương pháp giảng dạy được mở ra, giúp giáo viên có thêm nhiều cách thức để tổ chức bài học, diễn giải kiến thức và khơi gợi sự chủ động khám phá của học sinh.
Công nghệ không chỉ bổ sung một phương tiện truyền tải thông tin mới, mà còn mở rộng khả năng thiết kế các hoạt động học tập, giúp những nội dung vốn trừu tượng, khó hình dung trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn.
Nhiều thầy cô đã chủ động khám phá, ứng dụng công nghệ vào những công việc chuyên môn phù hợp và coi đây là chìa khóa để đổi mới phương pháp dạy học trong thời đại số.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Quang Liệu, hiệu trưởng Trường Trung học Phổ thông Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết AI đã mở ra cho thầy và trò một không gian học tập mới, nơi mỗi tiết dạy không còn gói gọn trong sách giáo khoa mà trở nên sinh động, trực quan hơn.
“Trong buổi học lịch sử, để khơi gợi hứng thú học tập cho học sinh, tôi dùng AI để thiết kế các phần phim, thiết kế cả tư liệu trên cơ sở hình ảnh, tư liệu gốc bằng AI. Bên cạnh đó, việc làm các trang trình bày trong bài giảng, sơ đồ hóa kiến thức cùng với hiệu ứng hình ảnh, cách bố trí thông tin và phương thức trình bày đa dạng bằng AI cũng giúp học sinh tiếp nhận kiến thức qua nhiều hình thức thay vì chỉ đọc, nghe và ghi chép như phương thức truyền thống,” ông chia sẻ từ thực tiễn giảng dạy môn Lịch sử.

Có thể thấy AI có khả năng hỗ trợ các thầy cô tiết kiệm thời gian và công sức trong quá trình chuẩn bị bài dạy, từ đó tập trung hơn vào chất lượng chuyên môn của tiết học qua việc lựa chọn nội dung, xây dựng câu hỏi gợi mở, dự kiến những khó khăn học sinh có thể gặp phải và thiết kế hoạt động giúp các em tự tìm hiểu vấn đề.
Ở cấp độ tổ chức lớp học, AI giúp tự động hóa công việc hành chính, xử lý thông tin và sắp xếp dữ liệu, giảm gánh nặng cho nhà trường. Đồng thời, AI xây dựng nên những hệ sinh thái học tập trực tuyến thông minh, có khả năng đề xuất nội dung phù hợp với trình độ và nhu cầu của từng người học.
Từ những ứng dụng cụ thể trong bài giảng đến khả năng hỗ trợ quản lý và cá nhân hóa học tập, AI đang mở rộng đáng kể các cách tiếp cận công việc của giáo viên. Có thể thấy, AI không đơn thuần là một danh sách các công cụ hay ứng dụng mà là một sự thay đổi mang tính bản chất trong hoạt động dạy và học.


Yêu cầu đặt ra trong vấn đề về ứng dụng AI trong giáo dục không chỉ là hướng dẫn học sinh sử dụng các công cụ AI, mà còn giúp các em hiểu bản chất, nhận diện giới hạn và từng bước làm chủ công nghệ.
AI có thể cho câu trả lời chỉ trong vài giây, giúp hoàn thành nhiệm vụ trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, bên cạnh những tiện ích vượt trội, sự tiện lợi hấp dẫn từ AI có thể dẫn tới tình trạng phụ thuộc, lạm dụng AI, làm giảm khả năng tư duy và năng lực thực sự.
Em Đỗ Hoàng Minh Khuê, học sinh lớp 10 trường Trung học Phổ thông Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn chia sẻ: “Những lúc cần làm bài gấp, AI giống như một trợ thủ đắc lực giúp em hoàn thành nhanh chóng. Nhưng lâu dần, việc hỏi AI gần như thành thói quen mà không còn suy nghĩ trước cách giải bài, và điều đó làm em không thực sự hiểu sâu vấn đề đang hỏi.”

“AI có thể cung cấp thông tin sai và đưa ra câu trả lời được diễn đạt tự tin, có cấu trúc và dùng từ ngữ thuyết phục có thể khiến người học nhầm lẫn về độ tin cậy thực sự,” Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Quang Liệu khẳng định. Ông cũng nhấn mạnh rằng việc sử dụng AI có hai mặt, nếu không hiểu được mặt trái của AI sẽ dễ lạm dụng và gây ảnh hưởng đến sự sáng tạo, đến tư duy của người dạy và người học.
Chính vì vậy, giảng viên cần có trách nhiệm định hướng, dẫn dắt học sinh về sử dụng AI trong học tập, hướng dẫn học sinh cách tư duy vấn đề, chọn lọc và kiểm chứng thông tin, đảm bảo các em sử dụng AI một cách chủ động, có tư duy độc lập.
Và hơn thế, việc chỉ dạy cách học sử dụng công cụ AI là chưa đủ. Dạy học sinh viết câu lệnh để nhanh chóng có được kết quả mong muốn có thể giúp các em sử dụng AI thành thạo hơn, nhưng chưa chắc đã hình thành được những người dùng công nghệ có trách nhiệm.
Như vậy, trọng tâm cốt lõi phải là học vấn AI (AI Literacy), hướng tới việc giáo dục về AI và bồi đắp các năng lực nền tảng của con người, bao gồm tư duy độc lập, tư duy phản biện, sáng tạo, giải quyết vấn đề, ý thức đạo đức và trách nhiệm.

“Học vấn AI là một mảng đào tạo cực kỳ quan trọng. Khi đào tạo về AI, cái quan trọng nhất không phải là bấm vào nút nào, quy trình nào, sử dụng con AI nào, viết prompt ra sao”, ông Nguyễn Phong Anh, chuyên gia đào tạo AI thuộc Dự án Nâng cao năng lực Trí tuệ nhân tạo tạo sinh META - VNU chia sẻ.
Học vấn AI giúp người học hiểu, đánh giá và kiểm soát AI, trang bị hiểu biết về cách hoạt động của AI, phụ thuộc vào dữ liệu thế nào và có giới hạn ra sao. Chuyên gia cho rằng cần phải hiểu bản chất của công nghệ, nhìn ra những tác động của nó đối với xã hội và cuộc sống cá nhân, nhận diện cả mặt tích cực lẫn tiêu cực, từ đó mới quyết định sử dụng AI vào việc gì, trong giới hạn nào và với thái độ ra sao.
Học vấn AI còn giúp học sinh và giáo viên hiểu về cơ chế vận hành, phân tích bản chất dữ liệu, biết kiểm chứng kết quả, nhận diện rủi ro về thiên lệch dữ liệu, từ đó nắm quyền chủ động đối với công nghệ và sử dụng AI trong giảng dạy hiệu quả hơn, thay đổi khả năng kiến tạo không gian học tập của giáo viên.
Mục tiêu cuối cùng của học vấn AI là những con người đủ hiểu biết và bản lĩnh để làm chủ công nghệ.

Nền giáo dục Việt Nam tập trung vào việc xây dựng những con người có năng lực, hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện, phát huy năng lực và thế mạnh riêng.
Chuyên gia Nguyễn Phong Anh nhận định rằng nếu lấy thành tích làm đích đến tối thượng, việc ứng dụng AI có thể vô tình đẩy giáo dục vào quỹ đạo tối ưu hóa điểm số và những năng lực được cho là dễ chuyển hóa thành lợi thế kinh tế. Khi đó, một học sinh có năng khiếu ngôn ngữ hay thể thao cũng có thể bị đặt dưới áp lực phải giỏi Toán hoặc những môn học được xem là có khả năng mang lại thu nhập cao hơn.
Cách tiếp cận ấy dễ khiến giáo dục chạy theo những thước đo thành công có sẵn, thay vì quan tâm đến sở thích, tiềm năng và con đường phát triển giá trị riêng của mỗi người.
Vì thế, theo chuyên gia, việc đưa AI vào giáo dục bắt buộc phải đảm bảo nguyên tắc cốt lõi đầu tiên, đó là lấy con người làm trung tâm và gắn với sư phạm nhân văn.
Đồng thời, vai trò của người thầy trong kỷ nguyên AI càng trở nên quan trọng. Giữ vị trí quan trọng nhất ở tuyến đầu của giáo dục, giáo viên phải giữ vai trò người dẫn đường, dùng công nghệ để gợi mở mà không để nó thay thế hoàn toàn quá trình học hỏi và trải nghiệm cá nhân.
Từ đó, việc đầu tư cho giáo viên, cải thiện chương trình sư phạm và bồi dưỡng năng lực hiện có để cho họ nắm chắc về AI cần được ưu tiên.
Trên cơ sở hiểu biết sâu về chuyên môn, giáo viên cần lựa chọn công cụ phù hợp độ tuổi học sinh, đảm bảo an toàn, đồng thời các thầy cô cũng cần có tâm thế liên tục học tập để không phải chạy theo sự thay đổi của công nghệ mà là để khai thác được công nghệ một cách hiệu quả.
Ngoài ra, mọi đánh giá phải hướng tới năng lực của người học. Đối với giáo viên, việc sử dụng công cụ AI cần hướng đến mục tiêu cuối cùng là hiệu quả học tập của học sinh chứ không phải đặt mục tiêu là sử dụng thạo công cụ AI. Vì vậy, cần phải đánh giá năng lực ứng dụng, kiến thức vào việc cụ thể. “Nếu như chỉ đánh giá việc ghi nhớ lặp lại thì cuối cùng chúng ta cũng sẽ thua các máy móc,” chuyên gia nhận định.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ cần đặt ra giới hạn và cân bằng. Học sinh vẫn luôn cần rèn luyện đạo đức và cảm xúc, thảo luận trực tiếp, dành thời gian cho sách giấy, chơi đùa ngoài trời song song với việc khám phá tri thức qua công cụ số.
Công nghệ giúp truy cập nhanh kho tri thức nhân loại, nhưng nhân văn nhắc nhở học tập không chỉ là thông tin, mà còn là sự rèn luyện đạo đức, cảm xúc và khả năng sống cùng nhau.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Quang Liệu, cảm xúc và trải nghiệm cá nhân là thứ rất quan trọng mà AI không thể thay thế được. “Đối với học sinh của trường Trung học Phổ thông Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn, quá trình tự đọc, tự cảm nhận, thảo luận và trải nghiệm thực tế để xây dựng luận điểm, góc nhìn cá nhân đối với các vấn đề về xã hội, sau đó thể hiện bằng câu từ, bằng cảm xúc lại càng cần thiết,” ông cho hay.
Sau cùng, việc phòng tránh rủi ro từ công nghệ đòi hỏi năng lực đánh giá và tư duy phản biện không ngừng. Mọi công nghệ đưa vào trường học đều phải được kiểm chứng tác động dài hạn, tiến hành thí điểm, thử đúng sai trên tinh thần khoa học và đạo đức để dần dần tìm ra phương pháp hiệu quả. Từ đó đảm bảo công nghệ phát huy đúng tác dụng, giảm thiểu tối đa rủi ro.
“Chỉ khi công nghệ đặt vào vị trí phục vụ con người, giáo dục tiếp tục nuôi dưỡng những giá trị nhân văn cốt lõi thì mới có thể chắp cánh cho nền giáo dục Việt Nam,” ông Nguyễn Phong Anh nhấn mạnh./.

Nguồn VietnamPlus: https://www.vietnamplus.vn/de-cong-nghe-phuc-vu-muc-tieu-giao-duc-post1149304.vnp
