Để hết ngập lụt, Hà Nội phải thấu hiểu và thay đổi cách ứng xử với nước

Các không gian cảnh quan bán ngập (Wetland) được thiết kế thuận theo đặc điểm thủy văn, địa hình của mỗi vùng, để điều tiết, trữ nước khi mưa lớn, và kiến tạo nên hệ sinh thái trong lành cho đô thị. Ảnh: Turrenscape

“Từ định hướng quy hoạch tổng thể của Hà Nội, cho đến những mắt xích của mạng lưới đô thị đa trung tâm hay mỗi dự án, công trình cụ thể cần thể hiện sự tôn trọng, và thấu hiểu này”, Kiến trúc sư Trần Tuấn, Nhóm nghiên cứu không gian mặt nước Hà Nội (HWSUD) trao đổi với Thương Gia.

NGOÀI YẾU TỐ THỜI TIẾT THÌ...

Thưa ông, dù các công trình chống ngập liên tục được xây mới, hoàn thiện, ấn tượng của nhiều người vẫn là hễ Hà Nội mưa là ngập. Nhận định này liệu có thực sự khách quan? Từ góc độ người nghiên cứu, ông đánh giá như thế nào mức độ ngập úng của Hà Nội trong năm nay?

Với những cố gắng của các cấp, các ngành, tình hình ngập lụt trong năm nay thực tế đã có phần được cải thiện. Các dự án nạo vét sông, hồ, kênh mương, và tạo các hồ điều hòa sau khi hoàn chỉnh chắc chắn sẽ giúp điều tiết nước mưa và sẽ từng bước cải thiện được tình hình ở một số khu vực.

Tuy nhiên, sẽ còn nhiều vấn đề mang tính hệ thống ví dụ như các vùng trũng thấp phía Nam, Tây Nam Hà Nội thuộc lưu vực sông Tích, sông Bùi, hoặc các vùng trong nội đô có địa hình trũng thấp khi đối diện với lượng mưa lớn thì vẫn chịu úng ngập.

Xuân Mai ngập sau khi trời đã tạnh mưa 5 ngày do nước sông Bùi, sông Tích rút chậm. Ảnh: VN Express 22/09/2026

Ngoài yếu tố thời tiết, những nguyên nhân chính khiến tình trạng ngập úng ở Hà Nội chậm cải thiện là gì? Do địa thế tự nhiên, do quy hoạch chống ngập chưa đồng bộ và liên thông với quy hoạch sử dụng đất nói chung và quy hoạch phát triển bất động sản nói riêng…

Hà Nội là một vùng đất tạo thành do bồi đắp của phù sa sông Hồng, và các con sông nhỏ là chi lưu của dòng sông này. Đặc thù về thoát nước của Hà Nội là theo hai trục, từ Tây Bắc xuống Đông Nam, và từ Đông Bắc sang Tây Nam.

Ngoài yếu tố thời tiết, quá trình đô thị hóa đã tạo ra những thay đổi lớn lao về bề mặt địa hình của vùng đất này. Đồng ruộng, ao hồ bị san lấp làm mất đi hướng thoát nước tự nhiên và không gian trữ nước. Quá trình bê tông hóa bề mặt đô thị làm suy giảm khả năng thấm, trữ và thoát nước theo chu trình tự nhiên.

Hệ quả là đường phố rất dễ quá tải, ngập nước khi có các cơn mưa lớn. Đồng thời lại có tình trạng rất thiếu nước trong các con sông và hồ nội đô trong ngày không mưa, hậu quả của việc các mạch nước ngầm bị suy giảm.

Đặc thù về thoát nước của Hà nội là theo hai trục, từ Tây Bắc xuống Đông Nam, và từ Đông Bắc sang Tây Nam theo địa hình (HWSUD)

KHÔNG PHẢI CHỈ LÀ THOÁT NƯỚC BẰNG HỆ THỐNG CỐNG BÊ TÔNG

Có ý kiến cho rằng, giải pháp căn cơ để chống ngập úng cho Hà Nội là phải thoát nước bề mặt, nghĩa là phải có chỗ chứa nước, hạ tầng thoát nước đồng bộ, có tính liên thông tương trợ lẫn nhau giữa các khu vực ngập và phải tăng cường được khả năng thoát nước cục bộ. Quan điểm của ông như thế nào?

Chúng ta cần xem vấn đề một cách tổng thể hơn. Không phải chỉ là thoát nước bằng hệ thống cống bê tông. Chúng ta cần xem nước như một nguồn tài nguyên quý giá của đô thị, để giúp chúng kiến tạo những đô thị bền vững.

Định hướng phát triển đô thị sống cùng với nước (Thành phố bọt biển - Sponge city) được khởi xướng ở Trung Quốc vào những năm 2013 và nhanh chóng trở thành một hướng đi có sự ảnh hưởng lớn trên toàn thế giới.

Triết lý phát triển đô thị sống cùng với nước thực tế là quay trở lại, phát huy những tri thức bản địa, cách ứng xử với nước của mỗi vùng đất, để từ đó kiến tạo những đô thị đầy sức sống và có khả năng chống chịu cao với thời tiết cực đoan.

Trung tâm của hướng đi này là hệ thống các không gian cảnh quan bán ngập (Wetland) được thiết kế thuận theo đặc điểm thủy văn, địa hình của mỗi vùng, để điều tiết, trữ nước khi mưa lớn, và kiến tạo nên hệ sinh thái trong lành cho đô thị.

Khi đó, hệ thống sinh cảnh này không chỉ giúp điều tiết nước trong mùa mưa bão, mà còn phân tán lượng mưa đó, thấm vào đất, trữ vào vùng bán ngập, để rồi dần dần nuôi dưỡng cây cỏ, các loài cá, và chim về trong không gian đô thị.

Những không gian này làm con người gần với thiên nhiên hơn, là những không gian học tập, nghiên cứu thiên nhiên rất bổ ích với cư dân đô thị.

Từ góc độ này, ông đánh giá như thế nào về quan điểm quy hoạch thoát nước tận dụng lưu vực sông và hệ thống hồ tự nhiên hiện có của Hà Nội? Dựa trên xương sống này, việc quy hoạch thêm các hồ điều hòa mới sẽ theo nguyên tắc như nào?

Hệ thống sông, hồ tự nhiên của Hà Nội là những di sản tự nhiên còn lại trải qua quá trình đô thị hóa, phủ kín bề mặt đô thị bằng công trình xây dựng và hạ tầng kỹ thuật.

Mạng lưới không gian gắn liền mặt nước này cần được trân trọng bảo tồn và xem là nền tảng để phát huy, xây dựng đô thị thuận theo tự nhiên, sống cùng với nước.

Khi đó Hà Nội sẽ phát huy được cả những đặc thù về cảnh quan truyền thống, hài hòa giữa công trình với mặt nước và tạo nên đô thị mang bản sắc riêng, không lẫn với nơi nào trên thế giới.

Các hồ điều hòa sẽ không có kết quả tối ưu nếu chỉ là những thể tích chứa nước mưa. Các mặt nước này cần được quan tâm thiết kế thuận với tự nhiên, trở thành những không gian an toàn, thân thiện cho con người và hệ sinh thái các loài cá, chim, các loài thực vật và động vật bờ mềm rất phong phú của đồng bằng Bắc bộ.

Hệ thống sông, hồ tự nhiên của Hà Nội là những di sản tự nhiên còn lại dù trải qua quá trình đô thị hóa

Về vấn đề thoát nước cục bộ, tương tự như ý tưởng dùng lu trữ nước đã từng nhận được sự phán xét không công bằng, liệu có thể mong muốn mỗi khu vực, mỗi dự án đều đặt ra vấn đề chống ngập, để giải quyết nội khu và hỗ trợ cho các khu vực lân cận không?

Nước luôn chảy từ cao về chỗ thấp và hệ thống thoát nước sẽ đi trong hệ thống tổng thể. Tuy nhiên, chúng ta có thể tận dụng mọi cơ hội để trữ nước và thấm nước trên toàn bộ bề mặt của đô thị. Giải pháp các bể ngầm chứa nước với thể tích nhỏ đến lớn cũng là một cách để trữ nước cục bộ, giảm tải lên hệ thống chung.

Tuy nhiên, để kết hợp việc thấm, trữ nước với những mảng xanh, những mặt nước được mở rộng để điều hòa vi khí hậu sẽ là hướng đi thuận tự nhiên và đạt được nhiều lợi ích lâu bền cho đô thị.

Thay vì nước mưa rơi xuống các bề mặt cứng và dồn toàn bộ xuống cống thoát hay bể ngầm, các không gian cây xanh đều có khả năng thấm và trữ nước vào đất. Khi trời nắng, hạn, lượng nước ngầm trong đất lại nuôi dưỡng cây cỏ, tiết ra các hồ, làm khí hậu đô thị được mát mẻ trong lành hơn.

CẦN HIỂU VÀ THAY ĐỔI CÁCH ỨNG XỬ VỚI NƯỚC

Nhìn trên bức tranh chung, phải chăng quy hoạch chống ngập phải được thiết kế dựa trên quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch bất động sản, tường minh và chi tiết đến mức ở những khu đất nhất định, yêu cầu về mật độ xây dựng, năng lực chống ngập úng được đưa ra trước khi phát triển dự án?

Quá trình đô thị hóa của Hà Nội đang tồn tại những bài toán lớn cần giải quyết: Đó là úng ngập, ô nhiễm môi trường không khí, ùn tắc giao thông, mất cân bằng về hạ tầng văn hóa, không gian công cộng...

Đây là những hậu quả của một vấn đề cơ bản. Đó là những quy hoạch phát triển đô thị, bất động sản theo hệ thống hạ tầng giao thông và kỹ thuật loang dần từ một lõi đô thị lịch sử, mà coi nhẹ tầm quan trọng của mạng lưới các sông, hồ Hà Nội ở phía ngoài khu trung tâm.

Định hướng phát triển đa trung tâm, giảm áp lực lên vùng lõi mở ra các tiềm năng và cơ hội để phục hồi vai trò của các không gian mặt nước vùng ngoại vi không chỉ trong việc là những không gian trữ nước, điều tiết nước, mà còn là những không gian cảnh quan, sinh cảnh vô cùng cần thiết cho một đô thị bền vững.

Định hướng phát triển đa trung tâm, giảm áp lực lên vùng lõi mở ra các tiềm năng và cơ hội để phục hồi vai trò của các không gian mặt nước vùng ngoại vi. (Bản đồ không gian gắn liền mặt nước của Hà Nội, HWSUD)

Để những ý tưởng này khả thi với Hà Nội, chúng ta cần làm gì?

Hà Nội có những tiềm năng lớn lao mà trong quá trình phát triển quá nhanh trong nhiều thập kỷ, có thể chúng ta đã bỏ qua. Ngay bây giờ, chúng ta cần hiểu và thay đổi cách ứng xử với nước, xem đó là một nguồn tài nguyên quý giá của sự sống, là một trong những yếu tố quan trọng cần cân nhắc của mọi quyết định xây dựng và phát triển.

Ở các cấp độ khác nhau, từ định hướng quy hoạch tổng thể của Hà Nội, cho đến những mắt xích của mạng lưới đô thị đa trung tâm hay mỗi dự án, công trình cụ thể cần thể hiện sự tôn trọng, và thấu hiểu nguồn tài nguyên nước.

Làm được như vậy, Hà Nội sẽ không chỉ từng bước giảm và hết ngập úng, mà sẽ tạo nên một Hà Nội đặc sắc, sống hài hòa cùng với nước, biết phát huy tri thức văn hóa bản địa trong quá trình xây dựng và phát triển.