Để trí tuệ và bản sắc trở thành sức mạnh phát triển Huế

 Du khách tham quan, mua sắm tại Hué Plaza. Ảnh: Ngọc Hòa

Điểm cốt lõi của kế hoạch là coi sở hữu trí tuệ như nguồn lực nội sinh và tài sản chiến lược. Với Huế, cách tiếp cận ấy mang ý nghĩa sâu sắc. Thành phố có thể tạo thêm giá trị từ thiết kế áo dài, sản phẩm thủ công, nghệ thuật biểu diễn, tư liệu lịch sử, công nghệ và nội dung số. Nhưng giá trị chỉ được giữ lại bền vững khi xác định rõ ai sáng tạo, ai có quyền khai thác, chất lượng được bảo đảm thế nào và lợi ích được phân phối ra sao.

Kế hoạch đặt mục tiêu giai đoạn 2026 - 2030, số đơn đăng ký sở hữu công nghiệp tăng tối thiểu 12%, đơn đăng ký bảo hộ giống cây trồng tăng tối thiểu 10% so với giai đoạn 2021 - 2025. Tỷ lệ sáng chế, giải pháp hữu ích được thương mại hóa đạt tối thiểu 10% số được cấp văn bằng bảo hộ; triển khai ít nhất sáu nhiệm vụ đổi mới sáng tạo gắn với phát triển tài sản trí tuệ. Những con số thể hiện quyết tâm, đồng thời đặt trách nhiệm phải biến quyền được bảo hộ thành giá trị thực tế.

Bởi vậy, thành công cần được đo bằng doanh thu, thị trường, việc làm và thu nhập của người sáng tạo. Một nhãn hiệu được cấp văn bằng nhưng thiếu tổ chức quản trị, thiếu kiểm soát chất lượng, thiếu đầu ra vẫn có thể nằm im trên giấy. Một đề tài nghiệm thu tốt nhưng không có doanh nghiệp tiếp nhận chưa hoàn thành hành trình tạo giá trị. Huế cần vượt qua cách làm thiên về số lượng hồ sơ để xây dựng năng lực khai thác sau bảo hộ.

Trong bối cảnh cả nước thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đây là yêu cầu chuyển đổi phương thức tăng trưởng. Đối với đô thị di sản, tăng trưởng càng cần dựa vào hàm lượng tri thức và sức sáng tạo. Cùng một chất liệu văn hóa, cách nghiên cứu, thiết kế, tổ chức trải nghiệm và phân phối khác nhau có thể tạo ra giá trị khác nhau. Tài sản trí tuệ giúp người đầu tư sáng tạo có cơ sở thu hồi chi phí, tái đầu tư và nâng chất lượng sản phẩm.

Tuy nhiên, phải phân biệt di sản chung với quyền đối với thành quả sáng tạo cụ thể. Số hóa một tư liệu không đồng nghĩa được độc quyền mọi cách sử dụng tư liệu ấy. Quản lý một hiện vật không tự động giải quyết toàn bộ quyền đối với hình ảnh, tác phẩm và bản ghi liên quan. Huế cần làm rõ nguồn gốc, chủ thể quyền, phạm vi sử dụng và nghĩa vụ ghi nhận cộng đồng. Bảo vệ sáng tạo phải đi cùng gìn giữ khả năng tiếp cận di sản và ngăn ngừa sự chiếm dụng lợi ích chung.

Ngành văn hóa cần bắt đầu bằng kiểm kê tài sản, ưu tiên tác phẩm, chương trình biểu diễn, thiết kế, bản ghi và sản phẩm số có giá trị. Mỗi hồ sơ phải gắn với tình trạng quyền và phương án khai thác. Với nghệ nhân, làng nghề và cộng đồng nắm giữ tri thức truyền thống, cần có cơ chế tham gia, thỏa thuận và chia sẻ lợi ích minh bạch. Thu nhập từ khai thác phải góp phần nuôi dưỡng người thực hành, truyền nghề và bảo tồn không gian văn hóa.

Du lịch cần đưa tài sản sáng tạo vào chuỗi trải nghiệm có khả năng tạo sức chi tiêu. Một món quà có thiết kế riêng, nguồn gốc rõ ràng và câu chuyện được kiểm chứng sẽ nâng uy tín điểm đến. Một chuyến tham quan làng nghề có nghệ nhân hướng dẫn, sản phẩm chất lượng và lợi ích được chia sẻ sẽ tạo chiều sâu trải nghiệm. Doanh nghiệp lữ hành, lưu trú, điểm tham quan cần tham gia từ khâu thiết kế, đặt hàng đến phân phối, giúp sản phẩm có thị trường thường xuyên.

Báo chí truyền thông có trách nhiệm làm cho chính sách trở nên dễ hiểu, dễ thực hiện. Cần hướng dẫn người dân bảo vệ nhãn hiệu, lưu giữ chứng cứ sáng tạo, sử dụng hợp pháp hình ảnh, âm nhạc và nội dung số; đồng thời phản ánh những thương hiệu được hỗ trợ nhưng hoạt động kém hiệu quả. Số lượng tin, bài chưa thể thay thế mức độ thay đổi nhận thức và hành vi. Truyền thông phải giúp người sáng tạo biết bảo vệ mình, người kinh doanh biết tôn trọng quyền và người tiêu dùng biết lựa chọn.

Đáng chú ý, kế hoạch giao Báo và Phát thanh, Truyền hình Huế xây dựng cơ sở dữ liệu truyền thông và cơ chế khai thác kho tài sản báo chí. Đây là nhiệm vụ cần triển khai bài bản: kiểm kê, số hóa, làm rõ quyền đối với ảnh, phim, âm thanh, chương trình; phân loại điều kiện sử dụng; chuẩn hóa hợp đồng và cơ chế cấp phép. Kho tư liệu có thể phục vụ giáo dục, nghiên cứu, sản xuất phim, quảng bá Huế, tạo nguồn lực tái đầu tư cho nội dung chất lượng.

Để kế hoạch đi vào cuộc sống, thành phố cần danh mục ưu tiên với từng chủ thể, thời hạn, kinh phí và kết quả đo được. Hỗ trợ phải theo suốt quá trình quản trị, duy trì quyền, kiểm soát chất lượng và tìm thị trường. Cần chọn một số mô hình đủ điều kiện để làm đến nơi, công khai kết quả, rồi nhân rộng. Phối hợp liên ngành chỉ thực chất khi mỗi nhiệm vụ có người chịu trách nhiệm và mỗi khoản đầu tư có sản phẩm kiểm chứng.

Điều quan trọng là xây dựng niềm tin: người sáng tạo tin quyền lợi được bảo vệ, cộng đồng tin giá trị của mình được tôn trọng, doanh nghiệp tin sự đầu tư nghiêm túc sẽ được thị trường và chính quyền đồng hành, hỗ trợ hiệu quả.

Huế cần một nền kinh tế mà người làm ra giá trị được hưởng lợi xứng đáng, doanh nghiệp có động lực đầu tư và di sản được bồi đắp qua mỗi vòng sáng tạo. Khi ấy, tài sản trí tuệ sẽ trở thành nguồn lực tăng trưởng, nuôi dưỡng bản sắc và sức cạnh tranh lâu dài.