Đề xuất cấm nhiều hành vi khi giao dịch hàng hóa phái sinh, vi phạm bị phạt tới 3 tỷ đồng

Chính phủ vừa có tờ trình gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội về Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Theo dự kiến, dự luật sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI (tháng 10/2026). Nếu được thông qua, luật có hiệu lực từ 1/7/2027.

Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất và các chủ thể có nhu cầu sử dụng công cụ phái sinh (Ảnh: Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam - MXV)

Một cách dễ hiểu, giao dịch hàng hóa phái sinh là hình thức mua, bán một khối lượng hàng hóa với mức giá xác định ở thời điểm hiện tại và giao hàng trong tương lai. Các mặt hàng chủ yếu được giao dịch trong thị trường hàng hóa phái sinh rất đa dạng, nhưng chủ yếu được chia thành bốn nhóm hàng hóa chính là: nông sản, nguyên liệu công nghiệp, kim loại và năng lượng.

Theo tờ trình, qua rà soát 41 văn bản quy phạm pháp luật trong nhiều lĩnh vực, cho thấy pháp luật hiện hành đã bước đầu tạo cơ sở cho hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa và cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa. Tuy nhiên, các quy định còn phân tán, chủ yếu được điều chỉnh ở cấp dưới luật và chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ vòng đời giao dịch, từ gia nhập thị trường, tổ chức giao dịch đến thanh toán bù trừ, giao nhận hàng hóa, giám sát và xử lý rủi ro.

Luật Thương mại năm 2005 mới quy định những nguyên tắc cơ bản về mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa; phạm vi sản phẩm chủ yếu gồm hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng quyền chọn. Luật chưa bao quát đầy đủ các loại hợp đồng phái sinh theo thông lệ quốc tế; chưa thiết lập khuôn khổ quản lý đầy đủ đối với thị trường hàng hóa phái sinh phi tập trung (OTC - Over-the-Counter); chưa thiết lập rõ địa vị pháp lý, mô hình tổ chức, quyền và nghĩa vụ của Trung tâm thanh toán bù trừ, thành viên bù trừ, nhà tạo lập thị trường, tổ chức trung gian và các chủ thể hỗ trợ khác.

Đối với hoạt động qua ngân hàng, có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa, bước đầu đáp ứng nhu cầu phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp.

Từ những hạn chế của pháp luật hiện hành, việc ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là yêu cầu khách quan, cấp thiết. 

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 54 điều, quy định các hoạt động về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, quản lý nhà nước; không điều chỉnh các sản phẩm phái sinh về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các sản phẩm phái sinh khác thuộc lĩnh vực tài chính. 

Do đây là luật chuyên ngành, nên dự thảo luật có tới 39 giải thích từ ngữ liên quan đến các khái niệm về "hàng hóa phái sinh"; "hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa"; "thanh toán bù trừ"; "hợp đồng kỳ hạn", "hợp đồng tương lai", "hợp đồng quyền chọn", "hợp đồng hoán đổi", "hợp đồng chênh lệch"...

Hàng hóa phái sinh là sản phẩm giao dịch mà quyền hoặc nghĩa vụ của các bên phụ thuộc vào giá, chỉ số giá, chênh lệch giá, biến động giá của một hay nhiều hàng hóa cơ sở, được xác lập dưới hình thức: hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng chênh lệch và các hợp đồng phái sinh khác.

Thị trường hàng hóa phái sinh quy định tại Luật này bao gồm thị trường hàng hóa phái sinh tập trung (giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa) và thị trường hàng hóa phái sinh OTC được thực hiện thông qua tổ chức trung gian. 

Giao dịch hàng hóa phái sinh OTC trên cơ sở thỏa thuận trực tiếp giữa các bên không qua tổ chức trung gian thực hiện theo quy định của pháp luật về dân sự.

Dự thảo luật cũng quy định chi tiết 12 nhóm hành vi bị cấm (Điều 7). Về xử lý vi phạm (Điều 50), luật quy định đối với các hành vi vi phạm quy định tại khoản 2, 3 Điều 7 của Luật này như: sử dụng thông tin nội bộ để giao dịch hàng hóa phái sinh cho chính mình hoặc cho tổ chức, cá nhân khác; tiết lộ, cung cấp thông tin nội bộ hoặc tư vấn cho người khác giao dịch hàng hóa phái sinh trên cơ sở thông tin nội bộ. 

Sử dụng một hoặc nhiều tài khoản giao dịch của mình hoặc của người khác hoặc thông đồng với tổ chức, cá nhân khác để đặt lệnh, thực hiện giao dịch nhằm tạo ra cung, cầu giả tạo; thực hiện các giao dịch hoặc sử dụng các phương thức khác để thao túng giá; tung tin đồn sai sự thật, cung cấp thông tin sai lệch hoặc thực hiện các hành vi khác nhằm thao túng giá, cung cầu hoặc gây hiểu nhầm về thị trường hàng hóa phái sinh...

Mức phạt tiền tối đa trong xử phạt vi phạm hành chính là 10 lần số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện vi phạm hoặc khoản lỗ tránh được từ hành vi vi phạm.

Trường hợp không có số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện vi phạm hoặc khoản lỗ tránh được từ hành vi vi phạm hoặc trường hợp mức phạt tính theo số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện vi phạm hoặc khoản lỗ tránh được từ hành vi vi phạm nêu trên thấp hơn 3 tỷ đồng thì mức phạt tiền tối đa áp dụng là ba tỷ đồng.

Đối với các hành vi vi phạm khác, mức phạt tiền tối đa trong xử phạt vi phạm hành chính là 3 tỷ đồng. Chính phủ quy định thẩm quyền, mức phạt, hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả đối với từng hành vi vi phạm hành chính.