Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá: Cần lộ trình phù hợp và kiểm soát chặt thị trường bất hợp pháp

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá dự kiến sẽ trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Theo quy định hiện hành, điểm bán lẻ được trưng bày giới hạn, không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất thay bằng việc cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại cả cơ sở bán lẻ và bán buôn.

Kiểm soát những "mắt xích"

Dự thảo lần này đặt trọng tâm vào việc hoàn thiện hành lang pháp lý để ngăn chặn nguy cơ tiếp cận thuốc lá ở người chưa đủ 18 tuổi. Đây là định hướng chính sách được xã hội đồng thuận cao về mặt mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Tuy nhiên, các quy định mới cần đảm bảo sự nhất quán với các chủ trương hiện hành, có phạm vi tác động phù hợp để không tạo gánh nặng ngoài mục tiêu và có đủ thời gian để cả người bán lẫn cơ quan thực thi chuẩn bị.

Luật sư Nguyễn Văn Đồng - Trưởng Văn phòng Luật sư Nhân Chính, Đoàn Luật sư Tp.Hà Nội (Ảnh: NVCC).

Trao đổi với Người Đưa Tin, Luật sư Nguyễn Văn Đồng - Trưởng Văn phòng Luật sư Nhân Chính, Đoàn Luật sư Tp.Hà Nội cho rằng, muốn ngăn chặn hiệu quả nguy cơ người chưa đủ 18 tuổi tiếp cận thuốc lá, chính sách pháp luật cần chuyển trọng tâm từ việc chỉ xử lý hành vi vi phạm sang kiểm soát những "mắt xích" trực tiếp tạo ra khả năng tiếp cận thuốc lá của người chưa thành niên.

Nói cách khác, phải xác định được thuốc lá đến tay người trẻ bằng con đường nào, tại địa điểm nào và thông qua hành vi của chủ thể nào.

Theo luật sư Nguyễn Văn Đồng, cần quản lý chặt khâu bán lẻ và giao dịch trực tiếp với người mua. Đây là nơi lệnh cấm bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi được chuyển hóa thành hành vi thực tế.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng, nguyên Giám đốc R&D của Viện Kinh tế và Quản lý Tp.Hồ Chí Minh cho rằng phạm vi điều chỉnh phải thống nhất với mục tiêu ban đầu của chính sách. "Phạm vi quản lý phải bám đúng mục tiêu chính sách và tập trung vào nơi thực sự phát sinh rủi ro, tránh mở rộng sang những hoạt động ít liên quan nhưng lại làm tăng chi phí tuân thủ", ông nói.

Chuyên gia cũng lưu ý cần lường trước những tác động ngoài mong muốn, tránh đẩy giao dịch hợp pháp sang khu vực phi chính thức và phân tán nguồn lực quản lý.

Đặt vào quy định cấm trưng bày thuốc lá, câu hỏi về phạm vi trở nên cụ thể. Sự tiếp xúc giữa người tiêu dùng và công chúng với sản phẩm diễn ra tại điểm bán lẻ và những khu vực người đi đường, người mua hàng có thể nhìn thấy. Nếu áp cùng một yêu cầu đối với các điểm bán lẻ lên cơ sở bán buôn - vốn là nơi nhập hàng, lưu kho, kiểm đếm và phân phối cho các điểm bán, không phải người tiêu dùng cuối cùng, phạm vi quy định sẽ bị mở rộng sang đối tượng "không liên quan trực tiếp đến mục tiêu" mà chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng đã chia sẻ.

Các nhà bán buôn có thể phải đầu tư thêm cho kho bãi, khu vực chứa hàng, vật che chắn và điều chỉnh quy trình vận hành, trong khi những chi phí này gần như không đóng góp thêm cho mục tiêu giảm tiếp xúc của người tiêu dùng và công chúng. 

Với những cơ sở vừa bán buôn vừa bán lẻ, chính sách cần có tiêu chí rõ ràng để xác định khi nào một cơ sở được coi là điểm bán lẻ và chịu sự điều chỉnh của quy định trưng bày.

Cần lộ trình đủ dài

Sự thành công của chính sách còn phụ thuộc vào việc thiết kế khoảng đệm thời gian chuyển tiếp từ 18 đến 24 tháng đi kèm việc thí điểm thực tế, tạo điều kiện cho các lực lượng thực thi tổ chức đào tạo, tập huấn kỹ lưỡng và giúp mạng lưới bán lẻ thích nghi nhịp nhàng.

Theo luật sư Đồng, cần phân biệt rõ hai vấn đề: sự cần thiết của lộ trình chuyển tiếp và việc lựa chọn chính xác thời hạn chuyển tiếp.

Luật sư ủng hộ nguyên tắc có lộ trình phù hợp để bảo đảm chính sách mới được triển khai đồng bộ. Theo luật sư Đồng, đánh giá tác động và tính khả thi của điều khoản chuyển tiếp là vấn đề cần được xem xét nghiêm túc.

Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá nhận được sự quan tâm trong quá trình sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Lộ trình chuyển tiếp cần đáp ứng 3 yêu cầu: đủ thời gian để chuẩn bị năng lực thực thi. Các cơ quan quản lý cần rà soát văn bản hướng dẫn, phân định thẩm quyền, xây dựng quy trình kiểm tra, xử lý vi phạm và tổ chức đào tạo cán bộ. Lực lượng thực thi phải được hướng dẫn thống nhất về cách nhận diện hành vi vi phạm, thu thập chứng cứ và áp dụng chế tài, tránh tình trạng cùng một hành vi nhưng mỗi địa phương hiểu và xử lý khác nhau.

Cùng với đó, có thời gian để các chủ thể chịu tác động chủ động tuân thủ. Mạng lưới bán lẻ cần được thông tin đầy đủ về nghĩa vụ mới, phạm vi sản phẩm bị điều chỉnh, phương án xử lý hàng tồn kho hợp pháp và những thay đổi cần thiết trong hoạt động kinh doanh.

Cần gắn lộ trình với thí điểm, giám sát và đánh giá. Có thể triển khai thử nghiệm một số quy trình quản lý tại địa bàn đại diện cho các điều kiện khác nhau, từ đô thị đến nông thôn, từ hệ thống phân phối chính thức đến các kênh bán hàng trực tuyến. Tuy nhiên, thí điểm phải phục vụ việc kiểm nghiệm phương thức tổ chức thực hiện, không được tạo ra ngoại lệ cho phép hành vi bị cấm tiếp diễn.

"Phương án phù hợp là quy định mốc thời gian rõ ràng trong luật, đồng thời xây dựng các giai đoạn chuẩn bị, thí điểm, đánh giá và triển khai chính thức. Các chỉ số đánh giá cần được xác định trước, chẳng hạn mức độ sẵn sàng của lực lượng thực thi, tỉ lệ cơ sở kinh doanh được tập huấn, khả năng phát hiện vi phạm và tình trạng dịch chuyển sang thị trường bất hợp pháp", luật sư Đồng cho hay.

Theo luật sư, lộ trình chuyển tiếp không phải là sự trì hoãn mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, mà là công cụ để biến mục tiêu đó thành kết quả thực chất. Thời gian cần đủ để chuẩn bị, nhưng không dài đến mức làm suy giảm hiệu lực của chính sách.

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga (Ảnh: Hữu Thắng).

Chia sẻ với Người Đưa Tin, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga - Phó trưởng đoàn chuyên trách đoàn ĐBQH Tp.Hải Phòng cho biết, ngoài chính sách mới, cần đi kèm các biện pháp kiểm soát thị trường bất hợp pháp.

Theo đại biểu, thuốc lá nhập lậu thường không chịu thuế, không tuân thủ quy định về cảnh báo sức khỏe, nguồn gốc và chất lượng, nên có thể được bán với giá thấp và dễ tiếp cận hơn. WHO cảnh báo thị trường bất hợp pháp làm suy yếu chính sách kiểm soát thuốc lá, gây thất thu ngân sách và tạo điều kiện để sản phẩm không được kiểm soát tiếp cận người tiêu dùng.

Do đó, đại biểu cho rằng cần triển khai đồng bộ một số nhóm giải pháp như: Hoàn thiện cơ chế truy xuất nguồn gốc đối với toàn bộ chuỗi cung ứng thuốc lá, từ sản xuất, nhập khẩu, phân phối đến bán lẻ; kiểm soát chặt các tuyến, địa bàn và phương thức vận chuyển có nguy cơ cao; tăng cường phối hợp giữa hải quan, công an, quản lý thị trường, cơ quan thuế và chính quyền địa phương.

Đồng thời, phải kiểm soát việc rao bán thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả và sản phẩm không rõ nguồn gốc trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các nền tảng trực tuyến…

Ngoài ra, cần duy trì cơ chế cung cấp thông tin tối thiểu về tên sản phẩm, giá bán và nguồn gốc hàng hóa để bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng theo các quy định hiện hành.

Nếu việc siết chặt thị trường bán lẻ hợp pháp không đi đôi với giải pháp kiểm soát thị trường bất hợp pháp, nguy cơ thất thu ngân sách sẽ ngày càng lớn, kèm theo rủi ro cho sức khỏe cộng đồng khi một bộ phận người tiêu dùng tìm đến hàng lậu giá rẻ, chất lượng bị thả nổi.