Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá: Nỗi băn khoăn từ những quầy hàng nhỏ

Mục tiêu của việc cấm trưng bày thuốc lá tại cả cơ sở bán buôn và bán lẻ là hạn chế sự hiện diện của sản phẩm tại những nơi công chúng có thể quan sát nhằm giảm khả năng tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá, nhất là đối với trẻ em và thanh thiếu niên. Tuy nhiên, từ quy định mang tính nguyên tắc đến hoạt động mua bán hằng ngày là một khoảng cách cần được tính toán. Mạng lưới phân phối không chỉ gồm những cửa hàng có quầy kệ chuẩn hóa mà còn có nhiều tiệm tạp hóa, quán nước, ki-ốt với diện tích kinh doanh rất hạn chế.

Không gian chật hẹp, nhiều tình huống khó phân định

Quầy hàng ven đường của bà Lê Thị Hoa tại khu vực Nhà Bè, TP.HCM chỉ có diện tích vài mét vuông, đủ kê nước giải khát, bánh kẹo và một số mặt hàng tiêu dùng. Khách chủ yếu là người qua đường, dừng lại mua nhanh rồi đi. Với cách tổ chức bán hàng ấy, quầy vừa là nơi giao dịch vừa là nơi để hàng.

Khi được hỏi về đề xuất cấm trưng bày thuốc lá, bà Hoa bày tỏ sẵn sàng chấp hành, nhưng lo ngại việc phải thay đổi bố trí quầy kệ. “Nhưng thật sự sẽ khó cho những người bán nhỏ như tụi tôi, bởi không phải điểm bán nào cũng có không gian và nguồn lực để bố trí tủ, kệ hoặc nơi lưu giữ riêng”.

Các chủ cửa hàng tạp hóa nhỏ lẻ lo ngại khó bố trí lại quầy kệ khi quy định cấm trưng bày thuốc lá được áp dụng.

Không chỉ gặp khó khăn trong việc bố trí, lưu giữ hàng hóa, các hộ kinh doanh nhỏ lẻ còn băn khoăn về cách xác định hành vi trưng bày thuốc lá trong quá trình mua bán. Anh Trần Văn Cường, chủ cửa hàng tạp hóa tại phường Tân Thuận, TP.HCM, nêu những tình huống thường gặp như lấy sản phẩm cho khách xem khi được hỏi mua, hoặc tạm thời đặt hàng trên quầy trong lúc tiếp nhận, kiểm đếm.

“Ví dụ lúc khách hỏi mua mà mình lấy thuốc lá ra cho khách xem có bị tính là trưng bày không, hay hàng đang kiểm đếm có bị xem là vi phạm không. Với hộ nhỏ, chỉ cần quy định không rõ là rất dễ làm sai mà mình cũng không biết”, anh Cường chia sẻ.

Những tình huống này cho thấy sự cần thiết phải phân định rõ giữa hành vi trưng bày bị cấm và các thao tác thông thường phục vụ hoạt động kinh doanh. Nếu thiếu hướng dẫn cụ thể, người bán sẽ khó xác định cách thực hiện đúng quy định, trong khi cơ quan chức năng cũng có thể gặp lúng túng khi kiểm tra, xử lý vi phạm, dẫn đến nguy cơ áp dụng pháp luật không thống nhất.

Từ phía người mua, vấn đề không chỉ là sản phẩm được đặt ở đâu mà còn là cách tiếp cận thông tin về tên hàng và giá bán. Bà Nguyễn Thị Thu Sương, một chủ hộ kinh doanh tại phường Tân Sơn Hòa, TP.HCM, cho biết khách quen có thể hỏi trực tiếp loại hàng cần mua, còn khách vãng lai dễ băn khoăn nếu cửa hàng không có thông tin công khai.

Theo bà Sương, việc phải hỏi từng loại hàng, từng mức giá có thể làm phát sinh nghi ngại không đáng có trong giao dịch. Bà Hoa cũng lo rằng khi hàng hóa được cất kín hoàn toàn, một số người mua có thể hiểu nhầm về nguồn gốc sản phẩm. Đây là những lo ngại được các tiểu thương nêu ra, cần được xem xét trên cơ sở đánh giá tác động, thay vì mặc nhiên coi là hệ quả chắc chắn của lệnh cấm.

Từ kinh nghiệm bán hàng, các tiểu thương đề xuất nghiên cứu cho phép niêm yết tên sản phẩm và giá bán dưới dạng bảng thông tin đơn giản, không có hình ảnh bắt mắt hoặc lời lẽ khuyến khích sử dụng. Phương án này đặt ra một câu hỏi quan trọng: có thể bảo đảm thông tin tối thiểu cho giao dịch hợp pháp mà không biến bảng giá thành phương tiện quảng bá thuốc lá hay không?

Để người bán biết rõ việc gì được làm

Theo các chuyên gia, cần phân định rõ giữa việc cung cấp thông tin cần thiết phục vụ giao dịch với hoạt động quảng cáo, khuyến mại thuốc lá. Theo đó, các quy định về niêm yết tên sản phẩm, giá bán, kích thước chữ, màu sắc, vị trí đặt bảng và cách sử dụng nhãn hiệu cần được xác định cụ thể, bảo đảm người mua có thể tiếp cận thông tin cần thiết mà không làm gia tăng sự chú ý hoặc sức hấp dẫn của sản phẩm thuốc lá.

Đồng thời, việc xây dựng quy định cấm trưng bày cần bảo đảm tính thống nhất với pháp luật về giá và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Tuy nhiên, quyền được cung cấp thông tin của người mua không đồng nghĩa với việc cơ sở kinh doanh được tự do quảng bá sản phẩm. Vì vậy, các hình thức niêm yết thông tin tại điểm bán cần được quy định chặt chẽ, phù hợp với mục tiêu hạn chế tiếp xúc và phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Từ góc độ xây dựng pháp luật, ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp, cho rằng sửa luật không chỉ trả lời câu hỏi cấm hành vi nào, mà còn phải chỉ ra quản lý và thực thi ra sao. Quy định cần thiết lập ranh giới đủ minh bạch để người dân biết cách chấp hành và lực lượng chức năng có thể áp dụng thống nhất.

Yêu cầu này đã được đặt ra tại Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khi xem xét dự án luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý các quy định về cấm trưng bày, phương thức và địa điểm cấm bán, bảo đảm rõ ràng, khả thi, có thể kiểm tra và xử lý vi phạm trong thực tế.

Thực tế tại các điểm bán nhỏ lẻ cho thấy, bên cạnh mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, việc xây dựng quy định cần đặc biệt chú trọng tính rõ ràng và khả thi. Người kinh doanh phải được hướng dẫn cụ thể về cách bố trí, lưu giữ sản phẩm, những thông tin được phép cung cấp cho khách hàng và các hành vi bị cấm. Đây là cơ sở để người bán chủ động tuân thủ pháp luật, đồng thời giúp cơ quan chức năng kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm một cách thống nhất.

Việc làm rõ các quy định về trưng bày, lưu giữ và cung cấp thông tin sản phẩm sẽ giúp người kinh doanh chủ động tuân thủ, đồng thời tạo cơ sở để cơ quan chức năng kiểm tra, xử lý vi phạm thống nhất. Trên cơ sở đó, dự thảo luật cần tiếp tục xác định phạm vi quản lý phù hợp, tập trung vào những hoạt động và khu vực thực sự phát sinh nguy cơ tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá, bảo đảm chính sách đạt được mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.