Để y tế cơ sở gần dân - Kỳ 1: “Khoảng trống” ở cơ sở

Người dân xã Ba Sơn khám sức khoẻ tại Trạm Y tế xã

Từ ngày 1/1/2026, 65 trạm y tế xã, phường cùng 893 viên chức y tế trên địa bàn tỉnh được chuyển về trực thuộc UBND cấp xã quản lý thay vì Sở Y tế quản lý như trước. Tuy nhiên, nhân lực, cơ sở vật chất và trang thiết bị tại một số trạm, điểm trạm còn thiếu, xuống cấp, khiến việc đưa dịch vụ y tế đến người dân gặp không ít khó khăn.

Sau sắp xếp, quy mô phục vụ của nhiều trạm y tế đã mở rộng đáng kể. Một trạm thường có một điểm chính và từ 3 đến 5 điểm trạm, phụ trách nhiều thôn, bản nằm cách xa nhau. Trong khi đó, các trạm vẫn phải duy trì đồng thời hàng loạt nhiệm vụ: khám, chữa bệnh; tiêm chủng mở rộng; phòng, chống dịch; chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em; công tác dân số và phát triển; quản lý bệnh không lây nhiễm; truyền thông giáo dục sức khỏe và cập nhật dữ liệu sức khỏe Nhân dân...

Một bác sĩ, nhiều điểm trạm

Theo số liệu thống kê, tính đến ngày 15/9/2026, 65 trạm y tế xã, phường trên địa bàn tỉnh có 135 bác sĩ, bình quân khoảng 2,1 bác sĩ/trạm. Tuy nhiên, lực lượng này phân bố không đồng đều giữa các địa bàn. Trong tổng số 65 trạm có 12 trạm chỉ có 1 bác sĩ, 41 trạm có 2 bác sĩ, 9 trạm có 3 bác sĩ, 1 trạm có 4 bác sĩ và 2 trạm có 5 bác sĩ. Như vậy, có tới 53/65 trạm (81,5%) chỉ có từ 1 đến 2 bác sĩ và 62/65 trạm (95,4%) trạm chưa đạt mức tối thiểu 4 bác sĩ theo mục tiêu đến năm 2027 của Nghị quyết 72.

Trạm Y tế xã Đồng Đăng là một trong những đơn vị còn thiếu bác sĩ. Xã được hình thành trên cơ sở sáp nhập 1 thị trấn và 4 xã với hơn 22.800 dân. Trạm duy trì 1 điểm chính và 4 điểm trạm với 23 cán bộ, nhân viên nhưng chỉ có 2 bác sĩ. Mới đây, 1 bác sĩ đồng thời là Giám đốc trạm đã nộp đơn xin nghỉ việc.

Khoảng trống về nhân lực không đơn thuần được tính bằng số người còn thiếu. Khi bác sĩ tập trung làm việc tại điểm chính, người dân ở các thôn, bản xa phải di chuyển quãng đường dài hơn. Ngược lại, nếu phân công bác sĩ xuống điểm trạm, điểm chính lại thiếu người khám bệnh, trực cấp cứu và giải quyết các nhiệm vụ chuyên môn. Khi bác sĩ nghỉ phép, đi học, xuống thôn, tham gia tiêm chủng hoặc thực hiện nhiệm vụ phòng, chống dịch, hoạt động khám, chữa bệnh tại trạm càng dễ bị ảnh hưởng.

Người dân xã Chiến Thắng khám bệnh tại Trạm Y tế xã

Tại xã Bằng Mạc, Trạm y tế xã tổ chức hoạt động tại 1 trạm chính và 2 điểm trạm nhưng chỉ có 2 bác sĩ. Ông Hoàng Văn Xuyến, Giám đốc Trạm Y tế xã cho biết: Bác sĩ vừa phải khám, chữa bệnh, vừa tham gia tiêm chủng, phòng, chống dịch, quản lý bệnh mãn tính và thực hiện các chương trình y tế. Khi bác sĩ xuống cơ sở hoặc thực hiện nhiệm vụ khác, trạm không thể bố trí bác sĩ thường trực tại tất cả các điểm. Chúng tôi mong sớm được bổ sung nhân lực và có cơ chế hỗ trợ chuyên môn ổn định.

Khi trạm y tế thiếu cán bộ, những đối tượng chịu tác động ảnh hưởng trực tiếp là người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người mắc bệnh mãn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường. Việc được khám, tư vấn và nhận thuốc định kỳ ngay tại cơ sở giúp duy trì điều trị, giảm thời gian và chi phí đi lại. Ngược lại, nếu điểm trạm không có bác sĩ làm việc thường xuyên, lịch khám không ổn định hoặc thiếu thuốc, người bệnh có thể phải lên điểm chính hay tuyến trên. Điều này làm giảm vai trò “gác cổng” của y tế cơ sở và tiếp tục tạo áp lực cho các cơ sở khám, chữa bệnh tuyến trên.

Ông Lương Văn Dương, Trưởng thôn Chợ Hoàng, xã Bằng Mạc chia sẻ: Người dân mong điểm trạm gần nhà có bác sĩ làm việc theo lịch cố định và có thuốc để người cao tuổi, người mắc bệnh lâu năm được khám, theo dõi thường xuyên. Nếu phải đi lên điểm chính hoặc tuyến trên thì vừa mất thời gian, vừa khó khăn đối với người già và những gia đình không có phương tiện đi lại.

Nhiệm vụ nhiều, điều kiện thiếu

Áp lực đối với y tế cơ sở không chỉ đến từ địa bàn rộng và quy mô dân số, từ ngày 1/1/2026, Thông tư số 43/2025/TT-BYT ngày 15/11/2025 của Bộ Y tế về hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của trạm y tế xã, phường, đặc khu có hiệu lực thi hành tiếp tục đặt ra nhiều thách thức mới.

Theo quy định mới này, mỗi trạm y tế phải đảm nhận 22 nhóm nhiệm vụ, quyền hạn, tăng 13 nhóm so với Thông tư số 33/2015/TT-BYT hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ của Trạm y tế xã, phường, thị trấn trước đây. Khi nhiệm vụ tăng lên, 1 cán bộ y tế phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực. Mỗi đợt tiêm chủng, phòng, chống dịch hoặc nhiệm vụ đột xuất có thể huy động phần lớn nhân lực của trạm, ảnh hưởng đến việc duy trì khám, chữa bệnh tại điểm chính và các điểm trạm.

Cán bộ Trạm Y tế xã Thái Bình cho trẻ uống vitamin A

Cùng với nhân lực, cơ sở vật chất và trang thiết bị đang là một khoảng trống khác tại tuyến y tế cơ sở. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, toàn tỉnh tổ chức lại từ 194 trạm y tế thành 65 trạm y tế và 125 điểm trạm. Phần lớn các công trình được xây dựng ở nhiều thời điểm khác nhau; một số nơi diện tích nhỏ, thiếu phòng chức năng, công trình phụ trợ hoặc không còn quỹ đất để mở rộng theo yêu cầu nhiệm vụ mới.

Ông Triệu Thanh Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Lộc Bình cho biết: Trụ sở Trạm Y tế xã được xây dựng và đưa vào sử dụng từ cuối năm 2017, hiện công trình cơ bản vẫn còn khả năng sử dụng. Tuy nhiên, khu đất chỉ rộng 1.322 m², nhà làm việc hai tầng có tổng diện tích sàn khoảng 412 m² với 12 phòng nên không đủ diện tích bố trí đầy đủ các phòng, khu vực chức năng theo yêu cầu mới. Quỹ đất còn lại rất hạn chế, khó mở rộng đồng bộ khu khám, chữa bệnh, dược, cận lâm sàng, tiêm chủng, phòng, chống dịch... Việc cải tạo, cơi nới tại vị trí hiện nay cũng khó giải quyết triệt để tình trạng thiếu diện tích.

Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị "Về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân” đặt mục tiêu đến năm 2027, mỗi trạm y tế cấp xã có ít nhất từ 4 đến 5 bác sĩ; 100% trạm y tế được đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị và nhân lực theo chức năng, nhiệm vụ; tỷ lệ khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế tại trạm đạt trên 20%.

Có những trạm vẫn còn sử dụng được nhưng quy mô mặt bằng, số phòng và cách bố trí công năng không còn phù hợp cũng khó tổ chức riêng biệt, liên hoàn các khu vực khám bệnh, tiêm chủng, cấp cứu, dược, cận lâm sàng và phòng, chống dịch theo yêu cầu chuyên môn. Theo kết quả tổng hợp sơ bộ được báo cáo tại cuộc họp chuyên đề của UBND tỉnh tháng 7/2026, toàn tỉnh có 29 trạm đề xuất xây mới, 20 trạm cần cải tạo, nâng cấp và 11 trạm cần sửa chữa.

Cùng với hạn chế về mặt bằng, trang thiết bị tại các trạm y tế cũng cần được khảo sát, đánh giá đầy đủ. Do các trạm đã chuyển về UBND cấp xã quản lý, đến nay chưa có số liệu chính thức về số cơ sở thiếu thiết bị, số thiết bị đã cũ, hư hỏng hoặc không còn phù hợp. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải rà soát đến từng trạm, từng điểm trạm, làm rõ thiết bị nào còn sử dụng được, thiết bị nào cần sửa chữa, thay thế và danh mục nào cần bổ sung theo nhiệm vụ chuyên môn.

Thiếu cơ sở vật chất và trang thiết bị không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng phục vụ người dân mà còn hạn chế khả năng chuyên môn của đội ngũ y tế. Bác sĩ dù có mặt tại trạm nhưng nếu không có thiết bị chẩn đoán, thuốc và vật tư cần thiết thì vẫn khó triển khai thêm kỹ thuật, khó giữ người bệnh điều trị tại tuyến cơ sở.

Ngược lại, trang thiết bị được đầu tư nhưng thiếu nhân lực có chuyên môn để sử dụng cũng khó phát huy hiệu quả. Vì vậy, bổ sung bác sĩ phải được thực hiện đồng thời với củng cố đội ngũ điều dưỡng, dược sĩ, kỹ thuật viên và nhân lực y tế dự phòng; đầu tư phòng làm việc, trang thiết bị, thuốc, vật tư y tế và hạ tầng công nghệ thông tin.

Ông Hoàng Xuân Trường, Phó Giám đốc Sở Y tế nhận định: Khi các trạm y tế thiếu nhân lực, cơ sở vật chất, trang thiết bị sẽ khó duy trì đầy đủ hoạt động chuyên môn, hạn chế khả năng chẩn đoán, điều trị và quản lý sức khỏe người dân. Điều này làm ảnh hưởng đến chất lượng khám, chữa bệnh tại cơ sở, khiến người dân phải đi xa, tăng chi phí và tạo thêm áp lực cho các cơ sở y tế tuyến trên.

Việc sớm giải bài toán nhân lực và cơ sở vật chất sẽ là chìa khóa để y tế cơ sở thực sự phát huy vai trò "gác cổng", mang dịch vụ y tế đến gần hơn với Nhân dânn