Di sản Thủ đô-Nguồn lực chiến lược cho phát triển công nghiệp văn hóa

Trao đổi với phóng viên Báo điện tử Chính phủ, GS.TS Từ Thị Loan, chuyên gia văn hóa, nguyên Quyền Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam cho rằng, để di sản Thủ đô Hà Nội thực sự tạo được sức lan tỏa cho công nghiệp văn hóa, vấn đề cốt lõi là phải tiếp cận di sản theo hướng bảo tồn chủ động gắn với khai thác sáng tạo có chiều sâu, thay vì bảo tồn tĩnh hoặc khai thác ngắn hạn.

Di sản Hà Nội-góp phần định vị thương hiệu "Thủ đô sáng tạo"

Theo GS.TS Từ Thị Loan, di sản văn hóa của thủ đô Hà Nội có những lợi thế đặc biệt, mang tính khác biệt trong phát triển công nghiệp văn hóa so với nhiều địa phương khác, không chỉ bởi sự phong phú về số lượng mà còn bởi chiều sâu lịch sử - văn hóa và vị thế trung tâm quốc gia.

Trước hết, Hà Nội sở hữu hệ tầng di sản đặc biệt dày với sự kết nối liên tục giữa các thời kỳ lịch sử. Từ Hoàng thành Thăng Long, khu phố cổ, các làng cổ, hệ thống đình - đền - chùa - miếu, đến kho tàng di sản văn hóa phi vật thể như lễ hội, tín ngưỡng, ẩm thực, nghề thủ công, nghệ thuật trình diễn dân gian… tất cả tạo nên một "không gian di sản sống", hiếm nơi nào có được. Chính tính liên tục này cho phép Hà Nội phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa dựa trên câu chuyện dài hạn, có chiều sâu, thay vì những lát cắt rời rạc.

Bên cạnh đó, Hà Nội có lợi thế về nguồn lực con người và hạ tầng sáng tạo. Đây là trung tâm hội tụ đội ngũ trí thức, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà thiết kế, cùng mạng lưới trường đào tạo, không gian sáng tạo, bảo tàng, nhà hát, trung tâm triển lãm lớn của cả nước. Sự giao thoa giữa di sản và lực lượng sáng tạo đương đại tạo điều kiện thuận lợi để chuyển hóa giá trị truyền thống thành sản phẩm văn hóa hiện đại, có khả năng lan tỏa rộng.

"Với vai trò Thủ đô, Hà Nội có lợi thế về thị trường, chính sách và khả năng kết nối quốc tế. Nhu cầu hưởng thụ văn hóa cao, lượng khách trong nước và quốc tế lớn, cùng khả năng thí điểm cơ chế, chính sách mới giúp Hà Nội có thể đi đầu trong xây dựng các mô hình công nghiệp văn hóa dựa trên di sản.

Quan trọng hơn, di sản Hà Nội không chỉ để trưng bày, mà có tiềm năng trở thành nguồn lực sáng tạo chiến lược, góp phần định vị thương hiệu "Thủ đô sáng tạo" trong mạng lưới các thành phố sáng tạo của khu vực và thế giới", bà Từ Thị Loan nhấn mạnh.

Kết nối di sản - sáng tạo - công nghệ - thị trường

Hà Nội sở hữu hệ thống di sản văn hóa đặc sắc, bao gồm: Di sản Thế giới Hoàng thành Thăng Long, Khu phố cổ với kiến trúc đặc trưng, và hàng trăm làng nghề truyền thống lâu đời như: gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc… tạo nên không gian văn hóa đa dạng, kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại.

GS.TS Từ Thị Loan khẳng định, các không gian di sản của Hà Nội như Khu phố cổ, Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long hay hệ thống làng nghề truyền thống không nên chỉ được nhìn nhận là những "địa điểm tham quan", mà cần được tiếp cận như những không gian sáng tạo mở, nơi di sản trở thành nguồn cảm hứng và chất liệu cho các ngành công nghiệp văn hóa hiện đại.

Trước hết, với Khu phố cổ, giá trị không chỉ nằm ở kiến trúc hay lịch sử thương mại, mà còn ở nhịp sống, nghề nghiệp, ký ức đô thị và văn hóa thị dân. Không gian này có thể trở thành nguồn cảm hứng cho thiết kế thời trang, thiết kế đồ họa, phim ảnh, nhiếp ảnh, âm nhạc và nghệ thuật trình diễn đường phố. Vấn đề là cần tổ chức lại không gian theo hướng vừa bảo tồn cấu trúc gốc, vừa cho phép các hoạt động sáng tạo có kiểm soát, gắn với kinh tế đêm và trải nghiệm văn hóa chất lượng cao.

Với Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, lợi thế nổi bật là chiều sâu lịch sử và tính biểu tượng quốc gia. Thay vì chỉ dừng ở trưng bày khảo cổ, có thể khai thác mạnh hơn các hình thức kể chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ đương đại: trình diễn thực cảnh, nghệ thuật sắp đặt, phim lịch sử ngắn, trải nghiệm số, thực tế ảo… Qua đó, Hoàng thành trở thành "trường quay" và "phòng thí nghiệm sáng tạo" cho các ngành nội dung số, nghệ thuật biểu diễn và giáo dục di sản.

Đối với các làng nghề truyền thống, giá trị cốt lõi nằm ở tri thức thủ công và thẩm mỹ bản địa. Cần chuyển từ mô hình sản xuất lưu niệm đơn giản sang hợp tác giữa nghệ nhân và nhà thiết kế, nhà sáng tạo để phát triển các dòng sản phẩm ứng dụng, thiết kế đương đại, thủ công cao cấp và thời trang sáng tạo. Đồng thời, gắn làng nghề với du lịch trải nghiệm, giáo dục sáng tạo và thương hiệu văn hóa địa phương.

Điểm chung trong khai thác các không gian này là phải kết nối di sản - sáng tạo - công nghệ - thị trường, để di sản Hà Nội không chỉ được bảo tồn, mà còn trở thành nguồn năng lượng sáng tạo bền vững cho công nghiệp văn hóa hiện đại.

Bảo tồn chủ động gắn với khai thác sáng tạo có chiều sâu

Để di sản Thủ đô Hà Nội thực sự tạo được sức lan tỏa cho công nghiệp văn hóa, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh, vấn đề cốt lõi là phải tiếp cận di sản theo hướng bảo tồn chủ động gắn với khai thác sáng tạo có chiều sâu, thay vì bảo tồn tĩnh hoặc khai thác ngắn hạn.

Điều đầu tiên là bảo tồn di sản của Hà Nội cần được đặt trên nền tảng bảo tồn sống. Điều này có nghĩa là di sản không chỉ được giữ gìn về mặt vật thể hay nghi thức, mà còn được duy trì trong đời sống đương đại thông qua thực hành, kể chuyện và tương tác với công chúng. Khi di sản vẫn "sống" trong cộng đồng và không gian đô thị, nó mới có khả năng truyền cảm hứng liên tục cho các ngành sáng tạo.

Thứ hai, việc khai thác di sản cần theo hướng phân tầng giá trị và kiểm soát tác động. Những yếu tố cốt lõi, mang tính nguyên gốc cao phải được bảo vệ nghiêm ngặt; trong khi các lớp giá trị có thể diễn giải, sáng tạo - như hình ảnh, biểu tượng, câu chuyện, tri thức - cần được mở ra cho nghệ sĩ, nhà thiết kế và doanh nghiệp tiếp cận một cách có định hướng. Cách làm này giúp mở rộng không gian sáng tạo mà không xâm hại di sản gốc.

Thứ ba, để tạo sức lan tỏa, Hà Nội cần xây dựng các mô hình điểm về công nghiệp văn hóa dựa trên di sản, có khả năng dẫn dắt xu hướng và nhân rộng. Đó có thể là các không gian sáng tạo trong khu di sản, các Lễ hội sáng tạo, chuỗi sự kiện nghệ thuật, sản phẩm du lịch văn hóa chất lượng cao, hay các dự án nội dung số mang thương hiệu Hà Nội. Khi các mô hình này thành công, chúng sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa sang các lĩnh vực và địa bàn khác.

Cuối cùng, sức lan tỏa chỉ bền vững khi di sản được đặt trong mạng lưới kết nối rộng hơn giữa nhà quản lý - cộng đồng - nghệ sĩ - doanh nghiệp - công chúng. Chính sự kết nối này sẽ giúp di sản Thủ đô không chỉ được bảo tồn lâu dài, mà còn trở thành động lực sáng tạo, góp phần định hình bản sắc và vị thế của công nghiệp văn hóa Hà Nội trong giai đoạn mới.

Di sản cần được "kể lại" bằng ngôn ngữ hiện đại

Trong bối cảnh chuyển đổi số, vấn đề không chỉ là số hóa di sản, mà quan trọng hơn là "kể lại" di sản Thủ đô bằng những hình thức sáng tạo phù hợp với ngôn ngữ của giới trẻ và thị trường quốc tế, trong khi vẫn giữ được chiều sâu và bản sắc văn hóa.

GS.TS Từ Thị Loan cho rằng, trước hết, cần đẩy mạnh kể chuyện di sản bằng nội dung số ngắn, đa nền tảng. Các câu chuyện về lịch sử, không gian, nhân vật, nghề truyền thống của Hà Nội có thể được chuyển hóa thành video ngắn, podcast, webtoon, phim tài liệu mini, âm nhạc hoặc nghệ thuật thị giác trên các nền tảng số. Cách kể cần giàu cảm xúc, gần gũi, có yếu tố tương tác, giúp người trẻ "chạm" vào di sản bằng trải nghiệm cá nhân.

Thứ hai, cần khai thác công nghệ trải nghiệm như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), bản đồ số và bảo tàng số. Những công nghệ này cho phép tái hiện Hoàng thành Thăng Long, khu phố cổ hay làng nghề truyền thống trong các bối cảnh lịch sử khác nhau, tạo nên trải nghiệm nhập vai hấp dẫn, đồng thời dễ dàng tiếp cận công chúng quốc tế mà không bị giới hạn bởi không gian địa lý.

Thứ ba, cần khuyến khích sáng tạo nội dung xuyên biên giới dựa trên di sản Hà Nội. Việc hợp tác với các nhà làm phim, nhà thiết kế, nghệ sĩ quốc tế, nền tảng toàn cầu để đồng sáng tạo sản phẩm văn hóa số sẽ giúp di sản Thủ đô được kể bằng "ngôn ngữ chung" của thế giới, nhưng vẫn mang dấu ấn riêng.

Cuối cùng, di sản cần được "kể lại" như một phần của đời sống đương đại, thông qua game, thiết kế thời trang số, NFT văn hóa, triển lãm số, hay các chiến dịch truyền thông sáng tạo. Khi di sản bước vào không gian số với hình hài mới, nó không chỉ được bảo tồn, mà còn trở thành nguồn cảm hứng sống động, góp phần đưa hình ảnh Thủ đô Hà Nội lan tỏa mạnh mẽ trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa toàn cầu.

Xin trân trọng cảm ơn bà!

Theo baochinhphu.vn