Điều Hội An phải đối mặt khi chủ nhà cổ là người nơi khác

Giám sát từng sửa chữa nhỏ

Hiện một bộ phận chủ sở hữu nhà cổ Hội An là người từ nơi khác đến, kéo theo những khác biệt về nhu cầu sử dụng và khai thác công trình. Theo ông Ngọc, nguyên tắc quan trọng là mọi hoạt động sửa chữa, cải tạo trong khu di sản phải tuân thủ quy định bảo tồn, không phụ thuộc chủ sở hữu là người địa phương hay người từ nơi khác đến.

Trung tâm bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An (Trung tâm) hiện tham gia kiểm tra hồ sơ, cho ý kiến chuyên môn đối với các công trình thuộc khu di sản; phối hợp với chính quyền địa phương kiểm tra thực địa, phát hiện và xử lý những trường hợp thi công sai phép, sử dụng vật liệu hoặc màu sắc không phù hợp. “Không thể để có khoảng trống trong công tác quản lý”, ông Ngọc nhấn mạnh.

Hằng ngày, lực lượng chuyên môn của Trung tâm phối hợp với bộ phận quản lý đô thị và văn hóa tại địa phương để kiểm tra các hoạt động xây dựng. Một nhóm zalo gồm nhiều lực lượng thường xuyên cập nhật thông tin hình ảnh những bất thường ở phố cổ về cho lãnh đạo trung tâm nắm và chỉ đạo xử lý. Những vi phạm, kể cả nhỏ nhặt như thay đổi hệ cửa gỗ thành cửa kính, sử dụng màu sơn không phù hợp hoặc thi công sai nội dung được cấp phép đều phải được phát hiện, lập biên bản và xử lý.

Nhân viên Trung tâm bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An hàng ngày đi kiểm tra, giám sát hiện trạng nhà trong khu phố cổ.

Trung tâm cũng hướng dẫn các cơ sở kinh doanh điều chỉnh thiết kế, màu sắc và nhận diện thương hiệu theo hướng hài hòa với cảnh quan phố cổ. Mục tiêu là tạo điều kiện cho hoạt động kinh tế phát triển nhưng không đánh đổi những giá trị làm nên bản sắc di sản.

Giữ người dân ở lại phố cổ

Theo ông Ngọc, bảo tồn phố cổ không thể chỉ dừng ở việc giữ những mái ngói, bức tường hay kết cấu gỗ. Điều quan trọng không kém là giữ cộng đồng cư dân - những người tạo nên sức sống cho di sản.

Hội An hiện có hàng trăm căn nhà thuộc sở hữu nhà nước trong khu phố cổ. Việc quản lý, bố trí sử dụng những căn nhà này cần được đặt trong một đề án tổng thể, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu khai thác thương mại hoặc tăng nguồn thu từ đấu giá, cho thuê.

“Nếu cứ đấu giá rồi nhà nào cũng làm nhà hàng thì hệ thống hạ tầng không thể chịu nổi”, ông Ngọc phân tích.

Du khách tham quan phố cổ Hội An.

Theo ông Ngọc, thực tế hạ tầng phố cổ vốn được hình thành từ lâu, phục vụ quy mô dân cư và nhu cầu sinh hoạt khác xa hiện nay. Sự phát triển nhanh của các nhà hàng, khách sạn và cơ sở dịch vụ tạo thêm áp lực lên giao thông, thu gom rác, thoát nước và môi trường sống.

Bài toán sử dụng quỹ nhà công sản cần gắn với mục tiêu duy trì cộng đồng cư dân. Một số căn nhà có thể được bố trí làm không gian văn hóa, không gian sáng tạo hoặc mô hình lưu trú phù hợp; qua đó vừa phát huy giá trị di sản, vừa tạo điều kiện để người dân tiếp tục sinh sống, làm ăn trong khu phố cổ. Đặc biệt, những hộ dân lâu năm cần được tạo điều kiện ở lại thông qua cơ chế thuê nhà phù hợp với mục đích để ở, thay vì phải cạnh tranh với các cơ sở kinh doanh có khả năng trả giá thuê cao hơn.

"Chính quyền nên dành một phần quỹ nhà công sản cho cư dân gốc, hộ dân lâu đời tiếp tục ở lại với mức giá thuê nhà ở ưu đãi của nhà nước. Chính sự có mặt và sinh hoạt hàng ngày của người dân sẽ giúp gìn giữ và chăm sóc di tích; cần cho phép người dân tổ chức các mô hình kinh doanh nhỏ hợp lý để vừa giữ chân người ở, vừa tạo thu nhập cho cư dân", ông Ngọc cho biết.

Cùng với đó, cần có kế hoạch phân loại rõ ràng cho từng căn nhà công sản trước khi đưa ra sử dụng hay cho thuê, tránh tình trạng đấu giá tràn lan thiếu kiểm soát. Khi một căn nhà được khai thác chủ yếu cho hoạt động thương mại, người sử dụng có thể đến rồi đi theo hiệu quả kinh doanh. Nhưng với những gia đình đã gắn bó nhiều thế hệ, ngôi nhà còn là nơi lưu giữ ký ức, nếp sinh hoạt và những mối quan hệ cộng đồng.

Một khu phố có thể vẫn giữ nguyên những mái ngói cổ kính nhưng sẽ dần mất đi sức sống nếu thiếu những gia đình cư trú lâu đời, thiếu tiếng nói chuyện trong những ngôi nhà, thiếu những sinh hoạt thường ngày đã làm nên bản sắc Hội An.

Tại buổi họp báo quý III mới đây, trả lời câu hỏi của PV Tiền Phong, ông Nguyễn Đức Bình - Chánh Văn phòng UBND TP. Đà Nẵng - cho rằng phố cổ không chỉ có giá trị ở phần kiến trúc vật thể, mà còn ở “phần hồn” được tạo nên từ đời sống thường ngày của cộng đồng dân cư. Vì vậy, bảo tồn phải gắn với việc duy trì đời sống người dân, tránh để khu di sản chỉ còn những công trình kiến trúc mà thiếu đi sức sống vốn có.

Theo ông Bình, những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi và đời sống cư dân cần được xem xét thấu đáo, nhất là trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và quá trình rà soát, hoàn thiện cơ chế quản lý. Mỗi thay đổi đối với phố cổ đều có thể tác động đến tâm tư, tình cảm của những người đã gắn bó, dành tình yêu cho di sản trên toàn thế giới, qua nhiều thế hệ.