Định vị giá trị của kiểm toán nội bộ trong thời đại AI

Nguồn: ECIIA

Rủi ro biến động và đan xen

Các nghiên cứu về rủi ro trong năm 2026 đã nêu bật một bức tranh chung, mô tả hàng loạt rủi ro liên kết chặt chẽ với nhau, tạo ra những thách thức phức tạp hơn đối với quản trị doanh nghiệp. Báo cáo “Tập trung vào tương lai” của AuditBoard (nền tảng quản lý kiểm toán, rủi ro và tuân thủ) và khảo sát “Rủi ro 2026” của Liên đoàn các Viện KTNB châu Âu (ECIIA) đã đưa ra những kết quả tương đối đồng nhất về các mối đe dọa đan xen chặt chẽ giữa công nghệ, địa chính trị và con người.

Theo đó, an ninh mạng vẫn là mối đe dọa hàng đầu, với 82% lãnh đạo KTNB (CAE) xếp hạng đây là rủi ro quan trọng nhất. Tuy nhiên, điểm mới của năm 2026 là sự xuất hiện của khái niệm “sẵn sàng cho hậu lượng tử” trong phạm vi kiểm toán, khi các tổ chức bắt đầu lo ngại khả năng các máy tính lượng tử trong tương lai có thể bẻ gãy các thuật toán mã hóa hiện tại.

Xếp thứ hai trong danh sách rủi ro là các vấn đề về quản trị và giữ chân nhân sự. Đáng chú ý, tồn tại một khoảng cách lớn giữa nhận thức về rủi ro và nỗ lực kiểm toán thực tế trong mảng này, cho thấy KTNB vẫn đang lúng túng trong việc tiếp cận các rủi ro “phi kỹ thuật”. AI và đứt gãy kỹ thuật số đã nhảy vọt lên vị trí thứ ba trong danh sách các rủi ro ưu tiên, với 58% CAE dự báo AI sẽ là trọng tâm kiểm soát hàng đầu trong ba năm tới.

Một điểm gây ngạc nhiên là rủi ro biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học và môi trường bền vững tụt xuống vị trí thứ 10 trong bảng xếp hạng. Chỉ có 24% CAE đánh giá đây sẽ là một trong năm trọng tâm kiểm toán vào năm 2030 (giảm từ 40% so với năm ngoái). Điều này không có nghĩa rủi ro môi trường giảm đi, mà phản ánh sự không chắc chắn về chính sách và các quy định pháp lý, khiến doanh nghiệp tạm thời ưu tiên các rủi ro mang tính sống còn, tức thời như kinh tế và công nghệ.

Đan xen với các rủi ro là những thách thức đối với KTNB trong năm tới, tập trung vào nguồn lực eo hẹp - ngân sách và nhân sự gần như không tăng - trong khi phạm vi rủi ro ngày càng mở rộng. Nhiều nhóm KTNB nỗ lực duy trì nhân lực, một số khác buộc phải cắt giảm nhưng vẫn phải đảm trách thêm nhiều nhiệm vụ mới. Điều này dẫn đến một nghịch lý: KTNB mong muốn mở rộng giá trị, nhưng nguồn lực thực tế lại hạn chế.

Khoảng cách giữa kỳ vọng và năng lực

Báo cáo của AuditBoard chỉ ra một khoảng cách lớn khi các tổ chức đặt kỳ vọng rất cao vào KTNB trong việc bảo đảm an toàn cho các quy trình AI, trong khi bản thân kiểm toán viên lại đang thiếu sự chuẩn bị một cách đáng kể. Chỉ 28% CAE tự tin vào khả năng kiểm toán các rủi ro liên quan đến AI; thậm chí, chỉ 39% tin rằng AI sẽ làm thay đổi đáng kể công việc kiểm toán vào năm 2030. Đây là một điểm yếu đáng suy ngẫm, bởi AI không chỉ là công cụ phục vụ kiểm toán mà còn là đối tượng cần được quản trị.

Hơn 54% kiểm toán viên mong muốn được nhìn nhận như một đối tác chiến lược hoặc cố vấn tin cậy. Tuy nhiên, trên thực tế, chỉ 21% tổ chức thực sự coi KTNB là cố vấn; phần lớn doanh nghiệp vẫn xem KTNB như một bộ phận giám sát hoặc thuần túy về tuân thủ. Nếu KTNB không thoát khỏi vai trò truyền thống, kiểm toán viên rất dễ bị thay thế bởi các quy trình tự động hóa và AI trong tương lai gần.

Ngoài ra, 63% tổ chức chưa xác định được khung quản trị hoặc cơ chế quản lý rủi ro cho AI, khiến KTNB thiếu một cấu trúc rõ ràng để giám sát loại rủi ro công nghệ này. Khoảng cách này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn liên quan trực tiếp đến giá trị và uy tín của KTNB trong môi trường AI ngày càng lan rộng.

Tận dụng hai đòn bẩy: Năng lực và công nghệ

KTNB không thể kiểm toán AI nếu không sử dụng AI và thiếu năng lực công nghệ cũng như chuyên môn sâu đa lĩnh vực. Việc tích hợp AI vào quy trình làm việc (tự động hóa quy trình, thử nghiệm kiểm toán, phân tích và dự báo rủi ro) sẽ giúp giải phóng nguồn lực đang bị thắt chặt, cho phép kiểm toán viên tập trung vào các vấn đề mang tính chiến lược hơn. Rõ ràng, công nghệ và năng lực đang là hai đòn bẩy chiến lược của KTNB trong giai đoạn tới.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh ngân sách và nhân sự dậm chân tại chỗ, KTNB cần ưu tiên đầu tư đào tạo đội ngũ hiện có về kỹ năng số, thay vì chỉ tập trung tuyển dụng mới. Khi AI có thể thực hiện các phân tích dữ liệu phức tạp trong thời gian ngắn, giá trị khác biệt của kiểm toán viên nằm ở những kỹ năng mà AI không thể sao chép, bao gồm: Hoài nghi nghề nghiệp và sự nhạy bén; khả năng xây dựng mối quan hệ và giao tiếp, kết nối giữa các phòng ban để quản trị các rủi ro liên kết; đạo đức nghề nghiệp; tư duy phản biện.

KTNB có thể sử dụng AI như một “hệ số nhân” năng suất, chuyển dịch từ vai trò kiểm tra tuân thủ sang tư vấn chiến lược. Đồng thời, tham gia sớm vào quá trình hoạch định chiến lược rủi ro, đặc biệt trong các lĩnh vực quản trị AI, an ninh mạng và xây dựng kế hoạch phục hồi. Hoạt động kiểm toán không chỉ dừng ở kiểm tra tuân thủ, mà KTNB cần trở thành nguồn lực chiến lược giúp tổ chức điều hướng sự biến động.

Bên cạnh đó, KTNB cần chủ động hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng khung quản trị AI, thiết lập các quy tắc và giới hạn cho việc sử dụng AI. Cùng với đó, tư duy về “rủi ro kết nối” cần được mở rộng trong toàn doanh nghiệp thông qua thông tin, dữ liệu và tư vấn của kiểm toán viên. Rủi ro địa chính trị có thể dẫn đến rủi ro chuỗi cung ứng, từ đó phát sinh rủi ro tài chính và an ninh mạng. Vì vậy, KTNB cần có cái nhìn mang tính hệ thống, không triển khai kiểm toán theo từng yếu tố riêng lẻ.

Để trở thành cố vấn tin cậy, KTNB phải chứng minh giá trị thông qua các hiểu biết sâu sắc, hỗ trợ lãnh đạo doanh nghiệp trong quá trình ra quyết định, thay vì chỉ báo cáo những sai sót đã xảy ra trong quá khứ. Những điểm mấu chốt này nhấn mạnh yêu cầu KTNB cần khẩn trương nắm bắt hai đòn bẩy chuyển đổi song song: Công nghệ, AI, tự động hóa - yếu tố gia tăng năng lực; và trí tuệ, chuyên môn, khả năng tự học hỏi - nhân tố tạo nên sự khác biệt của kiểm toán viên./.

THÙY LÊ