Độc đáo nghi thức tìm nguồn, cúng máng nước của người Cadong

Già làng và các bậc cao niên trong làng đi tìm nguồn nước ở đầu nguồn. Ảnh: PHAN VINH

Từ bước chân vào rừng tìm mạch nước, làm máng lồ ô dẫn nước về làng đến lễ cúng tạ ơn, nghi thức tái hiện cách cộng đồng từng nương tựa vào núi rừng, sẻ chia nguồn sống và trao truyền tập quán qua nhiều thế hệ.

Tìm nguồn cho làng

Với người Cadong ở Long Sơn, việc đầu tiên khi lập làng mới là tìm nguồn nước. Già làng cùng những người giàu kinh nghiệm men theo triền dốc, khe đá và lối mòn để tìm mạch nước sạch, dựa trên kinh nghiệm nhận biết địa hình, độ ẩm của đất, dấu hiệu cây cối hay tiếng nước chảy trong khe đá được người đi trước truyền lại.

Già làng Đinh Văn Trung, người cùng bà con thôn Long Sơn đóng góp ký ức và kinh nghiệm để phục dựng nghi thức, cho biết khi tìm thấy nguồn nước, dân làng vẫn chưa thể dẫn về ngay. Theo quan niệm của người Cadong, nguồn nước trong rừng thuộc không gian của thần rừng, thần núi, thần nước. Trước khi lấy nước, chủ làng phải dâng lời thưa gửi, cảm tạ các đấng siêu nhiên đã ban nguồn sống cho cộng đồng.

Nghi thức cúng xin đưa nguồn nước về làng. Ảnh: PHAN VINH

"Ngày trước, khi làng cần nước, những người có kinh nghiệm phải đi tìm tận trong rừng. Tìm được nguồn rồi cũng chưa đưa nước về ngay, bởi bà con tin rằng mình phải xin phép thần rừng, thần núi, thần nước. Nguồn nước nuôi sống cả làng nên từ lúc tìm thấy cho đến lúc dẫn về đều phải làm đúng những điều ông bà đã truyền lại, thể hiện sự biết ơn với núi rừng đã cho mình nước", già Trung chia sẻ.

Khi tìm thấy nguồn nước, già làng đánh ba hồi chiêng dài để báo tin cho cả làng. Các gia đình cùng họp bàn, chọn ngày làm lễ rồi phân công công việc: người chuẩn bị cây nêu, lễ vật; người vào rừng chặt lồ ô, khoét ống, làm giá đỡ và chuẩn bị dây mây. Vì nguồn nước là của chung nên việc dẫn nước về cũng là trách nhiệm chung của cả làng.

Thanh niên trong làng bắt đầu dựng dụng cụ, ống lồ ô để dẫn nước về làng. Ảnh: PHAN VINH

Đến ngày đã chọn, già làng cùng những người có uy tín và trai tráng mang lễ vật trở lại đầu nguồn. Sau lời khấn xin thần rừng, thần núi, thần nước cho phép dân làng sử dụng nguồn nước, chủ làng thực hiện nghi thức xin keo bằng hai đoạn cuống lá chuối.

Khi một mặt úp, một mặt ngửa, dân làng tin rằng thần linh đã chấp thuận. Nếu cả hai miếng keo cùng úp hoặc cùng ngửa, đoàn người phải chuyển sang vị trí khác để làm lễ xin lại. Chỉ khi việc xin nước thuận lợi, ống lồ ô đầu tiên mới được đặt vào khe nguồn.

Già làng và các cao niên cũng tham gia vào công việc đưa nước vào ống lồ ô. Ảnh: PHAN VINH

Từ đầu nguồn, những thân lồ ô thẳng, chắc được khoét thông rồi nối dài men theo sườn núi. Những chỗ trũng thấp được dựng giá đỡ, đoạn qua dốc hay khe sâu được gia cố bằng dây mây, từng mối nối đều được chèn kín để nước chảy đều về làng. Theo ông Hồ Thanh Hùng, công việc này đòi hỏi sự chung sức của nhiều người.

Những dòng nước đầu tiên bắt đầu chảy qua ống lồ ô để về làng. Ảnh: PHAN VINH

"Làm máng nước là việc của cả làng. Người biết chọn lồ ô thì chọn cây, người khỏe đi mở đường, làm giá đỡ, người khác nối từng đoạn máng. Đường từ nguồn về làng có khi qua dốc cao, khe sâu nên phải làm rất chắc. Khi thấy dòng nước đầu tiên về tới làng, bà con vui lắm, bởi từ đó cả cộng đồng có nguồn nước để dùng và cùng nhau gìn giữ", ông Hùng kể.

[VIDEO] - Già làng chia sẻ về nghi thức tìm nguồn, cúng máng nước của người Cadong:

Giữ mạch văn hóa

Khi dòng nước chảy đến đầu làng, nghi thức chuyển sang phần cúng máng nước để tạ ơn. Bên máng nước, cây nêu được dựng lên cùng các lễ vật gồm vật hiến sinh, cơm lam, rượu cần, trầu cau. Chủ làng thay mặt cộng đồng cảm tạ thần rừng, thần núi, thần nước, đồng thời cầu mong nguồn nước dồi dào, dân làng khỏe mạnh, mùa màng bội thu.

Chủ làng hứng những giọt nước đầu tiên vào ống lồ ô rồi trao cho các gia đình mang về uống phép, nấu cơm phép. Với người Cadong, giọt nước đầu nguồn mang theo lời cầu mong bình an, no đủ. Hằng năm, trước mùa mừng lúa mới, bà con Long Sơn đều cúng máng nước để tạ ơn các vị thần.

Mẹ làng làm nghi lễ đón nhận nguồn nước được đưa về làng. Ảnh: PHAN VINH

Nghi thức được phục dựng tại Ngày hội văn hóa dân tộc Cadong năm 2026 theo đúng tiến trình: tìm nguồn, xin nước, làm máng đến cúng tạ ơn. Từ ba hồi chiêng báo làng, nghi thức xin keo, việc đặt ống lồ ô đầu tiên đến đón nhận những giọt nước đầu nguồn đều được tái hiện trọn vẹn. Qua từng công đoạn, người xem hiểu rõ hơn vai trò của nguồn nước trong đời sống người Cadong và cách việc dẫn nước gắn liền với tín ngưỡng, lao động, tinh thần đoàn kết của cộng đồng.

Những cao niên trong làng bắt đầu sử dụng dòng nước đầu tiên. Ảnh: PHAN VINH

Bà Hồ Thị Phượng, người dân thôn Long Sơn cho biết, việc phục dựng giúp bà con nhìn lại phong tục truyền thống gắn bó lâu đời. Người lớn tuổi có dịp nhắc lại những ký ức từng chứng kiến, còn lớp trẻ được quan sát cách làm máng, nghe lời khấn và hiểu vì sao nguồn nước luôn được trân quý.

"Bà con rất vui và biết ơn khi địa phương quan tâm phục dựng lại nghi thức truyền thống của người Cadong. Những phong tục này nếu không được nhắc lại, không được tổ chức cho con cháu cùng xem, cùng tham gia thì lâu dần sẽ dễ bị mai một", Bà Phượng chia sẻ.

Nghi thức được trao truyền cho thế hệ trẻ thông qua việc tham gia vào các hoạt động phục dựng. Ảnh: PHAN VINH

Theo bà Võ Thị Thúy Hằng, Phó Chủ tịch UBND xã Trà My, giá trị cốt lõi cần gìn giữ nằm ở cách cộng đồng ứng xử với nguồn nước, núi rừng và sự gắn kết giữa con người với nhau. Địa phương tổ chức phục dựng để thế hệ trẻ được trực tiếp quan sát, tham gia và tiếp nhận những nét văn hóa trước đây chủ yếu lưu truyền qua ký ức của người già.

Dân làng vui mừng đánh trống chiêng khai hội. Ảnh: PHAN VINH

"Qua việc phục dựng nghi thức tìm nguồn và cúng máng nước, chúng tôi mong thế hệ trẻ có thể trực tiếp nhìn thấy, hiểu được cách ông bà mình từng tìm nguồn nước, cùng làm máng, cùng sử dụng và gìn giữ nguồn nước chung", bà Hằng cho biết.

Dân làng múa trống chiêng xung quanh cây nêu của làng. Ảnh: PHAN VINH

[VIDEO] - Lãnh đạo xã Trà My chia sẻ ý nghĩa của việc phục dựng nghi thức tìm nguồn, cúng máng nước của người Cadong: