Đồng hành cùng nạn nhân da cam

Với những người chịu ảnh hưởng bởi chất độc da cam/dioxin, vượt qua nghịch cảnh không chỉ cần nghị lực, mà còn cần sự đồng hành của gia đình, cộng đồng và xã hội. Trong hành trình ấy, Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam là lực lượng nòng cốt kết nối nguồn lực, chăm lo đời sống, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nạn nhân, đồng thời thúc đẩy cuộc đấu tranh vì công lý.

Ban nhạc Da Cam biểu diễn phục vụ du khách tại “Bảo tàng chứng tích chiến tranh” Thành phố Hồ Chí Minh. (Ảnh: Ban tổ chức)

Nỗi đau đi qua nhiều thế hệ

Tháng 1/2021, cháu gái của cựu chiến binh Lê Xuân Chinh (tỉnh Điện Biên) qua đời sau nhiều năm bị bại não. Lo sợ chất độc da cam sẽ tiếp tục di nhiễm, vợ chồng con gái của ông Chinh không dám sinh thêm con. Bị phơi nhiễm khi tham gia chiến trường, ông Chinh đau đớn khi cháu ruột sinh ra mang dị tật rồi mất. Nỗi lo lớn nhất của ông không phải cho bản thân, mà là tương lai của các con, cháu.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, dù không thuộc diện phải vào chiến trường, ông Chinh vẫn viết đơn tình nguyện nhập ngũ. Năm 1972, ông cùng đồng đội vượt sông Thạch Hãn, chiến đấu tại Thành cổ Quảng Trị. Ông là người lính xuất hiện trong bức ảnh nổi tiếng “Nụ cười chiến thắng trên Thành cổ Quảng Trị” của phóng viên chiến trường Đoàn Công Tính.

Trong chiến tranh, quân đội Mỹ đã rải 80 triệu lít chất diệt cỏ xuống miền nam, phần lớn là chất độc da cam chứa dioxin. Đến nay, cả nước có khoảng 4,8 triệu người bị phơi nhiễm, hơn 3 triệu người là nạn nhân. Theo thống kê chưa đầy đủ của cơ quan chức năng, cả nước có hơn 35.000 nạn nhân thuộc thế hệ thứ ba và hơn 6.000 nạn nhân thuộc thế hệ thứ tư bị dị tật bẩm sinh, mắc bệnh hiểm nghèo hoặc mất khả năng lao động. Chất độc da cam không chỉ tàn phá cơ thể mà còn tạo nên những tổn thương tâm lý, gánh nặng kinh tế cho hàng triệu gia đình.

Khắc phục hậu quả chất độc da cam/dioxin không chỉ là chăm lo nhóm đối tượng chính sách, mà còn phải bảo đảm cơ hội học tập, việc làm và hòa nhập xã hội cho những người chịu ảnh hưởng.

Nghị lực vượt qua nỗi đau

Sinh ra với tay, chân teo tóp, co quắp do di chứng chất độc da cam/dioxin từ bố mẹ, Nay Djruêng (tỉnh Gia Lai) từng đối diện với những hủ tục và sự kỳ thị. Khi mới chào đời, Djruêng suýt bị chôn sống vì những quan niệm mê tín của cộng đồng.

Nhưng từ hai đầu gối trần, Djruêng đã bò hơn một cây số trên con đường đất để đến trường học con chữ. Nỗ lực đó đưa anh đến giảng đường đại học. Djruêng tốt nghiệp cử nhân Công nghệ thông tin, rồi lập nghiệp tại Thành phố Hồ Chí Minh. “Đi qua mùa rẫy” là mô hình khởi nghiệp đầu tiên Djruêng kiên trì thực hiện suốt 12 năm. Từ những đồng tiền chắt chiu qua việc bán hàng dạo, anh mua sách vở, xe đạp, trao học bổng, giúp học sinh nghèo vùng cao tiếp tục đến trường.

Tháng 10/2024, Djruêng được trao giải thưởng “Tỏa sáng nghị lực Việt”. Đến ngày 3/12/2024, anh cùng những người bạn sáng lập quỹ học bổng “Thiên Nga”, hỗ trợ học sinh khó khăn và tạo điểm tựa để người trẻ khuyết tật tham gia hoạt động thiện nguyện, cống hiến cho cộng đồng.

Cùng là nạn nhân thế hệ thứ hai, Vương Thị Quyên (Quảng Trị) bị u gù, cong vẹo cột sống. Không để khiếm khuyết trở thành giới hạn của mình, Quyên nỗ lực học tập và giành học bổng du học Ấn Độ năm 2014. Sau khi tốt nghiệp thạc sĩ báo chí loại giỏi, chị trở về nước và chọn gắn bó với công việc dạy tin học tại Trung tâm Bảo trợ Xã hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam.

Từ một người cần được trao cơ hội, Quyên trở thành người trao cơ hội cho những người cùng cảnh ngộ. Với chị, mỗi bài học tin học không đơn thuần là kỹ năng nghề nghiệp, mà còn là cách mở thêm cánh cửa để người khuyết tật tự tin bước vào cuộc sống.

Điểm tựa để vươn lên

Câu chuyện của Djruêng và Quyên cho thấy người khuyết tật không chỉ cần sự trợ giúp, mà còn cần cơ hội học tập, làm việc, tự chủ và khẳng định giá trị bản thân. Để những cơ hội ấy trở thành hiện thực, phía sau họ luôn cần một hệ thống hỗ trợ bền vững.

Hơn 20 năm qua, Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam đã trở thành lực lượng nòng cốt vận động nguồn lực, chăm lo đời sống và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nạn nhân da cam. Theo báo cáo của Hội, trong giai đoạn 2023-2026, các cấp Hội tiếp tục triển khai Chỉ thị số 43-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giải quyết hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam. Nổi bật là chương trình hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học.

Trung ương Hội đã tham mưu Thủ tướng Chính phủ ban hành Công văn số 270/TTgKGVX ngày 21/3/2026 về việc hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho đối tượng con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học. Nhờ đó, 988 hộ gia đình khó khăn về nhà ở trên toàn quốc đã và đang được hỗ trợ để có mái ấm kiên cố.

Phong trào vận động Quỹ Nạn nhân chất độc da cam đã thu về hơn 1.074 tỷ đồng trong giai đoạn từ năm 2024 đến tháng 6/2026. Nguồn lực này được tập trung cho các chương trình hỗ trợ sinh kế bền vững: Trao tặng giống, vốn, công cụ sản xuất, chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng và nuôi dưỡng nạn nhân tại các trung tâm bảo trợ. Bên cạnh đó, Hội tham gia các hoạt động đối ngoại Nhân dân, pháp lý và vận động quốc tế; phối hợp các đối tác nước ngoài, trong đó có các luật sư tại Pháp, đồng hành cùng bà Trần Tố Nga trong vụ kiện các công ty cung cấp chất độc da cam trong chiến tranh Việt Nam.

“Chiến tranh đã lùi xa nhưng không có nỗi đau nào đau hơn, dài hơn nỗi đau da cam. Hội đã thắp sáng niềm tin, khơi dậy trong chúng tôi ý chí vượt lên số phận nghiệt ngã”, chị Vương Thị Quyên xúc động bày tỏ.

Trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, nhiệm kỳ 2026-2031, Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam đứng trước những yêu cầu mới. Hoạt động của Hội cần tiếp tục hướng về cơ sở, nâng cao hiệu quả công tác vận động nguồn lực, chăm sóc, hỗ trợ sinh kế cho nạn nhân và gia đình. Đồng thời tăng cường nghiên cứu, quản lý dữ liệu và hoạt động đối ngoại nhân dân. Mục tiêu xuyên suốt là để mỗi nạn nhân da cam được chăm lo tốt hơn, có thêm cơ hội vươn lên và hòa nhập cộng đồng.