Đông Nam Á đối mặt mùa khói mù tồi tệ nhất hơn một thập kỷ

Trường học đóng cửa, chuyến bay gián đoạn và người dân phải hạn chế hoạt động ngoài trời do khói mù lan rộng tại Đông Nam Á. Ảnh: Reuters.

Nhiều quốc gia Đông Nam Á chìm trong màn khói mù độc hại suốt nhiều tuần do cháy rừng tại Indonesia. Số ca bệnh đường hô hấp tăng vọt, trường học phải đóng cửa, nhiều chuyến bay bị hủy hoặc đổi hướng. Các chính phủ đang chịu sức ép phải tăng cường ứng phó và phối hợp xử lý cuộc khủng hoảng được dự báo nghiêm trọng nhất trong hơn một thập kỷ, theo Bloomberg.

Vì sao khói mù nghiêm trọng hơn trong năm nay?

Cháy rừng và khói mù gần như là vấn đề thường niên tại Đông Nam Á, nhưng tình hình năm nay đặc biệt nghiêm trọng. Trong tháng 9, số điểm nóng được vệ tinh phát hiện tại Indonesia đạt mức cao nhất kể từ năm 2015. Đây là những khu vực có dấu hiệu bất thường về nhiệt độ, thường cho thấy khả năng đang xảy ra cháy.

Khói từ các đám cháy tại Indonesia đã lan sang Malaysia, Singapore, Philippines và một số khu vực khác trong Đông Nam Á. Khi mùa khô kéo dài, tình trạng ô nhiễm không khí có nguy cơ tiếp diễn trong nhiều tuần, đặc biệt tại những nơi nằm gần khu vực cháy rừng hoặc chịu ảnh hưởng của hướng gió.

Một trong những nguyên nhân khiến các đám cháy khó kiểm soát là tình trạng cháy âm ỉ trong các vùng đất than bùn. Loại đất này tích tụ nhiều vật chất hữu cơ, có thể giữ nhiệt và tiếp tục cháy dưới bề mặt ngay cả khi ngọn lửa bên trên đã được dập tắt. Vì vậy, việc khống chế đám cháy thường mất nhiều thời gian, trong khi khói vẫn có thể phát tán trên diện rộng.

Tình hình càng đáng lo ngại khi El Nino làm thay đổi các hình thái thời tiết, góp phần khiến nhiệt độ tăng và lượng mưa suy giảm tại nhiều khu vực. Hiện tượng khí hậu này có thể kéo dài mùa khô ở Indonesia, khiến thảm thực vật khô hơn và tạo điều kiện cho lửa lan nhanh.

Cháy rừng Indonesia khiến khói mù lan sang các nước láng giềng. Ảnh: Reuters.

Không chỉ khói mù, cháy rừng còn khiến các hệ sinh thái tự nhiên cũng chịu sức ép khi môi trường sống của nhiều loài động vật bị phá hủy.

Cháy rừng còn có thể kéo theo những hệ lụy kinh tế dài hạn. Khói mù làm giảm tầm nhìn, ảnh hưởng đến hoạt động hàng không và buộc một số cơ sở phải điều chỉnh hoạt động. Nếu tình trạng khô hạn kéo dài, các đám cháy có thể gây thiệt hại cho những vùng trồng trọt, trong đó có các khu vực sản xuất dầu cọ, với tác động đối với sản lượng có thể kéo dài sang năm sau.

Các dự báo cho thấy El Nino có thể tiếp tục mạnh lên và duy trì ảnh hưởng trong mùa đông ở Bắc bán cầu. Tại Indonesia, mùa mưa được dự báo đến muộn, có thể phải sang tháng 11 hoặc tháng 12 ở một số khu vực. Điều này đồng nghĩa các đám cháy có thể tiếp tục âm ỉ trong thời gian dài trước khi lượng mưa đủ lớn giúp kiểm soát chúng.

Khói mù đe dọa sức khỏe và sinh hoạt

Hệ quả trực tiếp nhất của khói mù là chất lượng không khí suy giảm, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh về đường hô hấp. Những người có bệnh nền, trẻ em, người cao tuổi và người thường xuyên làm việc ngoài trời đặc biệt dễ bị ảnh hưởng.

Các hạt bụi mịn PM2.5 là mối nguy đáng chú ý bởi kích thước rất nhỏ, cho phép chúng đi sâu vào phổi và thậm chí xâm nhập vào máu. Việc tiếp xúc với nồng độ bụi mịn cao có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng, làm trầm trọng thêm bệnh hen suyễn và các bệnh hô hấp khác. Phơi nhiễm trong thời gian dài còn liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ và ung thư phổi.

Tác động của khói mù đã thể hiện rõ trong đời sống thường nhật. Tại Malaysia, hàng nghìn trường học phải đóng cửa vào ngày 9/10 do chất lượng không khí suy giảm, ảnh hưởng đến khoảng 2 triệu học sinh. Hoạt động hàng không cũng có thể bị gián đoạn khi khói làm giảm tầm nhìn, trong khi người dân được khuyến cáo hạn chế vận động ngoài trời vào những thời điểm ô nhiễm tăng cao.

Khói mù có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh và hệ sinh sản, góp phần gây ra các bệnh tim mạch và hô hấp mạn tính. Ảnh: Reuters.

Quy mô tác động của ô nhiễm không khí vốn đã rất lớn ngay cả khi không xảy ra những đợt khói mù nghiêm trọng. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) ước tính ô nhiễm không khí gây hơn 8 triệu ca tử vong sớm mỗi năm trên toàn cầu. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí The Lancet Planetary Health cũng cho thấy ô nhiễm không khí kéo dài có liên quan đến khoảng 1,5 triệu ca tử vong mỗi năm tại Ấn Độ.

Đáng chú ý, các hạt ô nhiễm tồn tại trong không khí ở nồng độ cao, tác động có thể kéo dài ngay cả sau khi khói đã tan bớt.

Người dân có thể giảm phơi nhiễm bằng cách theo dõi chỉ số chất lượng không khí, hạn chế hoạt động ngoài trời khi mức ô nhiễm cao và đóng cửa sổ khi khói tràn vào khu vực sinh sống. Trong trường hợp phải ra ngoài, khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn phù hợp có thể giúp giảm lượng hạt ô nhiễm hít vào, dù không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.

Khó đánh giá chính xác mức độ ô nhiễm

Việc xác định mức độ nguy hiểm của khói mù không phải lúc nào cũng đơn giản, bởi các quốc gia sử dụng những hệ thống đo lường và cách công bố chỉ số chất lượng không khí khác nhau.

Chỉ số chất lượng không khí thường được tính toán từ nồng độ các chất ô nhiễm như bụi mịn PM2.5, bụi PM10, ozone và một số loại khí độc hại khác. Tuy nhiên, kết quả hiển thị còn phụ thuộc vào phương pháp tính, khoảng thời gian lấy trung bình và chất ô nhiễm được sử dụng làm căn cứ.

Chẳng hạn, Singapore sử dụng Chỉ số Tiêu chuẩn Ô nhiễm (PSI), dựa trên mức ô nhiễm trung bình trong khoảng thời gian nhất định. Do sử dụng dữ liệu trung bình 24 giờ đối với một số thành phần, chỉ số này có thể phản ánh diễn biến chậm hơn so với những hệ thống đánh giá dựa trên dữ liệu gần thời gian thực. Vì vậy, chỉ số tại cùng một thời điểm có thể khác nhau giữa các hệ thống, dù đều phản ánh tình trạng chất lượng không khí.

Tiêu chuẩn đo lường ô nhiễm không khí khác nhau giữa các quốc gia. Ảnh: Reuters.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa ra các hướng dẫn về nồng độ chất ô nhiễm nhằm giảm nguy cơ đối với sức khỏe. Tuy nhiên, các ngưỡng cảnh báo và cách diễn giải chỉ số tại từng quốc gia có thể khác nhau. Người dân vì thế cần chú ý đến hướng dẫn của cơ quan chức năng tại nơi sinh sống, đồng thời theo dõi cả xu hướng ô nhiễm thay vì chỉ dựa vào một số đo tại một thời điểm.

Malaysia cũng đang phát triển hệ thống dự báo nhằm giúp nhận diện sớm những thời điểm chất lượng không khí có thể suy giảm. Những công cụ như vậy có thể hỗ trợ người dân và các cơ sở chủ động điều chỉnh hoạt động, đặc biệt khi khói mù biến động theo hướng gió và điều kiện thời tiết.