Đông Nam Á tìm vị thế trong chuỗi giá trị robot thông minh

Một mẫu cánh tay robot do doanh nghiệp Malaysia chế tạo. Ảnh: TTXVN

Lợi thế cạnh tranh qua 4 tầng giá trị

Ngành công nghiệp toàn cầu đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của các thiết bị tự động hóa. Theo báo cáo năm 2026 của Liên đoàn Robot quốc tế (IFR), thế giới hiện có khoảng 5 triệu robot công nghiệp đang hoạt động, tăng 9% so với năm trước và gấp đôi so với 7 năm trước. Riêng năm 2025, hơn 600.000 robot công nghiệp mới được đưa vào hoạt động tại các nhà máy, tăng 11% so với năm trước. Bên cạnh đó, phân khúc robot dịch vụ trong lĩnh vực vận tải, kho vận cũng ghi nhận đà phát triển nhanh.

Động lực cho chu kỳ tăng trưởng này đến từ bước nhảy vọt của AI vật lý và AI hiện thân, cho phép máy móc tự nhận thức không gian, xử lý luồng dữ liệu thời gian thực và tương tác trực tiếp với môi trường thực địa. Từ các dây chuyền sản xuất công nghiệp, robot ngày nay đã được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong y tế, nông nghiệp công nghệ cao, logistics và xây dựng, tạo sức ép chuyển đổi đối với ngành sản xuất tại Đông Nam Á.

Giới chuyên gia quốc tế và khu vực đã có nhiều bình luận đánh giá về năng lực của các nền kinh tế thành viên so với các trung tâm công nghệ hàng đầu thế giới. Nổi bật là nhận định của ông Samirul Ariff Othman, chuyên gia phân tích chính sách, kinh tế và doanh nghiệp tại Công ty tư vấn Global Asia Consulting, đồng thời là giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Công nghệ PETRONAS của Malaysia.

Theo đó, ông Samirul Ariff Othman nhận định, tiềm năng thương mại lớn nhất của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong ngắn hạn không nằm ở việc đối đầu trực diện, mà tập trung vào các lĩnh vực chế tạo chuyên biệt, tích hợp hệ thống và hoàn thiện ứng dụng thực địa. Nhờ tham gia sâu rộng vào mạng lưới sản xuất toàn cầu, các doanh nghiệp Đông Nam Á có lợi thế am hiểu sâu sắc những tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của các nhà máy công nghiệp.

Phân tích chuỗi giá trị công nghệ robot qua 4 tầng riêng biệt, bao gồm phần cứng cơ khí, chip (vi mạch), hệ thống cảm biến và phần mềm điều khiển, chuyên gia Samirul Ariff Othman chỉ rõ những khoảng trống mà doanh nghiệp khu vực hoàn toàn có thể nắm bắt. Ở tầng phần cứng, dư địa nằm ở năng lực gia công các linh kiện cơ khí chính xác và chế tạo thiết bị chuyên dụng tương thích với từng yêu cầu vận hành cụ thể. Đối với chip, các nước cần nâng cấp trình độ từ các công đoạn đóng gói, lắp ráp và kiểm thử truyền thống để từng bước tiến sang lĩnh vực thiết kế vi mạch phức tạp hơn. Ở tầng công nghệ cảm biến, giá trị gia tăng đến từ khả năng tích hợp công nghệ đo lường kết hợp thị giác máy tính vào các hệ thống vận hành có độ tin cậy cao. Trong khi đó, ở tầng phần mềm điều hành, hiệu quả kinh tế cao nhất thuộc về khâu phát triển các ứng dụng kiểm soát vận hành, rà soát chất lượng sản phẩm và quản lý đồng bộ các đội robot.

Các quốc gia Đông Nam Á đang phải đối mặt với sức ép cạnh tranh từ những trung tâm công nghệ lớn như Mỹ và Trung Quốc. Trong khi Mỹ có thế mạnh về thuật toán AI, nền tảng phần mềm và thiết kế bán dẫn, Trung Quốc sở hữu quy mô sản xuất lớn cùng hệ sinh thái cung ứng linh kiện đa dạng. Vì vậy, việc xây dựng toàn bộ chuỗi giá trị robot trong thời gian ngắn là thách thức không nhỏ đối với các nền kinh tế trong khu vực. Tuy nhiên, các doanh nghiệp trong khu vực vẫn có cơ hội phát triển những thị trường ngách thông qua việc tùy biến công nghệ, đáp ứng điều kiện vận hành của từng ngành, lĩnh vực cụ thể.

Thách thức then chốt đặt ra cho công tác hoạch định chính sách là phải thúc đẩy các doanh nghiệp bản địa xây dựng được quyền sở hữu trí tuệ độc lập, đồng thời trực tiếp làm chủ quan hệ khách hàng nhằm tránh rơi vào vòng xoáy gia công thuần túy với tỷ suất sinh lời thấp.

Xây dựng hệ sinh thái kết nối

Để nâng cao giá trị thặng dư nội khối, các nền kinh tế Đông Nam Á cần từ bỏ tư duy phát triển biệt lập để hình thành chuỗi giá trị bổ trợ lẫn nhau. Singapore dẫn đầu về nghiên cứu công nghệ lõi; Malaysia và Thái Lan có bề dày về tự động hóa, cơ khí chính xác; Indonesia thúc đẩy số hóa công nghiệp; trong khi Việt Nam sở hữu nền tảng sản xuất xuất khẩu quy mô lớn.

Sự phát triển của các doanh nghiệp tự động hóa Malaysia như ViTrox, Pentamaster, Greatech hay Genetec chứng minh năng lực cung ứng các hệ thống máy móc phức tạp của khu vực, mở ra cơ hội để nhóm đi đầu về nghiên cứu chuyển giao giải pháp cho các nền kinh tế có cơ sở sản xuất lớn tích hợp và triển khai.

Nhằm biến tiềm năng thành hiện thực, chuyên gia Samirul Ariff Othman đề xuất Malaysia và Việt Nam cần chủ động giữ vai trò tiên phong thiết lập các mô hình hợp tác kinh tế thực chất. Cả hai quốc gia đều có thế mạnh tương hỗ rõ nét, song định hướng hợp tác cần loại bỏ sự phân chia cứng nhắc theo khuôn mẫu một bên chỉ làm cơ khí, bên còn lại chỉ lo phần mềm. Mục tiêu cốt lõi là cả hai nước đều phải từng bước bồi đắp năng lực làm chủ trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Điển hình như sự kiện Công ty cổ phần nghiên cứu phát triển và ứng dụng Robot VinRobotics của Việt Nam ký biên bản ghi nhớ hợp tác cùng Tập đoàn bán dẫn Infineon của Đức vào tháng 6/2026 đã phát đi tín hiệu tích cực về quyết tâm dấn thân sâu hơn vào mảng công nghệ cao, dù việc chuyển hóa từ cam kết ban đầu sang kết quả thương mại đòi hỏi lộ trình nỗ lực lâu dài.

Để tạo bước đột phá vững chắc, chuyên gia Samirul Ariff Othman khuyến nghị 4 trụ cột hợp tác thực chất giữa Malaysia và Việt Nam. Trụ cột thứ nhất là phối hợp thực hiện các dự án thử nghiệm thực địa do doanh nghiệp dẫn dắt, tập trung vào kiểm tra linh kiện điện tử, vận chuyển kho bãi, logistics y tế và nông nghiệp công nghệ cao. Trụ cột thứ 2 là liên kết doanh nghiệp và viện, trường để thương mại hóa sản phẩm, có cơ chế vốn hỗ trợ đưa mẫu thử nghiệm thành sản phẩm công nghiệp hoàn chỉnh kèm phân định minh bạch quyền sở hữu trí tuệ. Trụ cột thứ 3 tập trung đào tạo nguồn nhân lực công nghệ cao thông qua luân chuyển kỹ sư và tăng cường kỹ năng thực hành song song với lý thuyết. Trụ cột thứ 4 là kết nối hạ tầng sẵn có để hình thành mạng lưới phòng thí nghiệm kiểm định và bãi thử công nghiệp song phương, giúp doanh nghiệp sớm hoàn thiện giải pháp trước khi thương mại hóa trên toàn khu vực.

Song song với các trụ cột hợp tác, việc chuẩn hóa tiêu chuẩn an toàn, an ninh mạng và áp dụng mô hình cho thuê robot dịch vụ (RaaS) sẽ giúp giảm gánh nặng chi phí ban đầu cho khách hàng quy mô nhỏ. Đây là các bước đi thực tế nhằm hiện thực hóa Sáng kiến robot và AI vật lý ASEAN 2030, tạo nền tảng mở đón nhận các thành viên khác trong khu vực cùng hợp tác, từng bước giúp Đông Nam Á xác lập chỗ đứng vững chắc trước làn sóng chuyển đổi công nghệ thông minh.