Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Hoàn thiện cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, kiểm soát rủi ro thị trường
Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, thảo luận về dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị hoàn thiện quy định về phân loại nhà đầu tư, bảo vệ tài sản, kiểm soát đòn bẩy, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ các chủ thể có quy mô nhỏ tiếp cận thị trường.
Giao dịch hàng hóa phái sinh mở ra công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất, song cũng tiềm ẩn những rủi ro đáng kể từ đòn bẩy tài chính, nghĩa vụ ký quỹ và biến động thị trường. Đây cũng là những nội dung được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm thảo luận, góp ý với dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
Siết trách nhiệm bảo vệ nhà đầu tư, kiểm soát rủi ro tài chính
Một trong những nhóm vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm là cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư cá nhân, trước những rủi ro có thể phát sinh khi tham gia thị trường hàng hóa phái sinh.
Thảo luận tại Tổ 3, đại biểu Trần Lan Phương (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng) đánh giá các quy định tại khoản 3, khoản 4 và khoản 5 Điều 42 về phân loại nhà đầu tư, đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm, giới hạn đòn bẩy và các biện pháp bảo vệ nhà đầu tư không chuyên nghiệp là cần thiết.
Tuy nhiên, theo đại biểu, việc bảo vệ nhà đầu tư không chỉ dừng ở yêu cầu cung cấp thông tin, cảnh báo rủi ro mà quan trọng hơn là trách nhiệm đánh giá sản phẩm có phù hợp với năng lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng chịu rủi ro của khách hàng hay không. Đặc biệt, với sản phẩm có đòn bẩy, biến động giá lớn có thể khiến nhà đầu tư phải bổ sung ký quỹ vượt quá khả năng tài chính.
Đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 4 Điều 42 trách nhiệm của thành viên kinh doanh trong việc lưu giữ tài liệu chứng minh đã phân loại nhà đầu tư, đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm và cảnh báo rủi ro trước khi giao dịch; chịu trách nhiệm theo pháp luật nếu vi phạm các nghĩa vụ này gây thiệt hại cho nhà đầu tư.
Cùng quan tâm đến nội dung này, đại biểu Đoàn Thu Hà (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) cho rằng, việc phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp không chỉ phụ thuộc vào tiêu chí do tổ chức trung gian tự đặt ra, bởi chính tổ chức này cũng có lợi ích từ việc mở rộng khách hàng.
Đại biểu đề nghị nghiên cứu chỉnh lý khoản 6 Điều 42 theo hướng Chính phủ quy định tiêu chí thống nhất có thể kiểm chứng; tổ chức trung gian chịu trách nhiệm thẩm định, lưu hồ sơ, cảnh báo rủi ro và giải trình khi có tranh chấp.

Thảo luận tại Tổ 3 (gồm Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng, tỉnh Lạng Sơn, tỉnh Hà Tĩnh) về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, chiều 13/11/2026. (Ảnh: TCCT/Hoàng Phương)
Tại phiên thảo luận Tổ 5, đại biểu Phan Duy Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng) cũng nêu những điểm cần hoàn thiện trong quy định bảo vệ nhà đầu tư cá nhân.
Theo đại biểu, Tờ trình cho biết thị trường hiện nay chủ yếu là nhà đầu tư cá nhân, trong khi giao dịch phái sinh dùng đòn bẩy cao. Dự thảo đã có ba công cụ bảo vệ đúng hướng là phân loại nhà đầu tư, giới hạn đòn bẩy cùng bảo vệ số dư âm, và tách biệt tài sản.
Tuy nhiên, đại biểu chỉ ra ba điểm cần hoàn thiện. Một là, khoản 30 Điều 3 định nghĩa nhà đầu tư chuyên nghiệp theo tiêu chí riêng của mỗi tổ chức trung gian, tức là mỗi nơi một chuẩn, trong khi định nghĩa này quyết định ai được giao dịch hợp đồng chênh lệch, hợp đồng hoán đổi.
Hai là, khoản 5 Điều 42 giao giới hạn đòn bẩy cho quy chế của Trung tâm thanh toán bù trừ, tức là doanh nghiệp vận hành thị trường tự quyết mức bảo vệ khách hàng. Kết luận 283 yêu cầu các giới hạn rủi ro phải quy định tại Luật.
Ba là, khoản 4 Điều 44 tách tài sản nhà đầu tư khỏi tài sản phá sản của thành viên bù trừ nhưng lại bỏ sót thành viên kinh doanh, thành viên môi giới, tổ chức trung gian cũng đang giữ tài sản của nhà đầu tư.
Từ đó, đại biểu đề nghị tiêu chí nhà đầu tư chuyên nghiệp do Chính phủ quy định thống nhất, mức đòn bẩy tối đa do Bộ Công Thương quy định, và mở rộng khoản 4 Điều 44 áp dụng cho cả thành viên kinh doanh, thành viên môi giới và tổ chức trung gian.
Đối với vấn đề bảo vệ tài sản và an toàn thanh toán, đại biểu Đoàn Thu Hà đề nghị tại Điều 17 và Điều 18 cần bảo đảm tài sản ký quỹ của nhà đầu tư được quản lý tách biệt; quỹ hỗ trợ thanh toán được sử dụng đúng thứ tự và giới hạn, tuyệt đối không dùng tài sản của nhà đầu tư không vi phạm để xử lý tổn thất của các thành viên khác.
Theo đại biểu, các quy định này cần phải được thiết kế phù hợp, chặt chẽ ngay từ trong luật nhằm nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường, phòng ngừa rủi ro lây truyền và củng cố niềm tin của nhà đầu tư đối với thị trường hàng hóa phái sinh.

Đại biểu Đoàn Thu Hà (Phó Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) thảo luận tại Tổ 3 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. (Ảnh: TCCT/Hoàng Phương)
Bên cạnh đó, đại biểu Hoàng Văn Tuyên (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) đề nghị hoàn thiện trách nhiệm giải thích về nghĩa vụ ký quỹ và cảnh báo rủi ro cho khách hàng.
Đại biểu phân tích, khi sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá, doanh nghiệp, hợp tác xã vẫn có thể phải chuẩn bị thêm tiền để đáp ứng yêu cầu ký quỹ. Điều này cần được giải thích rõ trước khi họ quyết định giao dịch, nhất là với những chủ thể có nguồn vốn hạn chế ở miền núi.
Đại biểu đưa ra ví dụ một hợp tác xã đang có cà phê trong kho và dự kiến bán sau một thời gian. Để phòng ngừa giá giảm, hợp tác xã bán hợp đồng tương lai phù hợp. Nếu giá hợp đồng tăng, hợp tác xã có thể bị lỗ trên hợp đồng này và phải bổ sung tiền ký quỹ. Trong khi đó, giá trị cà phê trong kho có thể tăng, nhưng hàng chưa bán nên chưa có thêm tiền để nộp. Hợp tác xã vẫn phải chuẩn bị đủ tiền để thực hiện nghĩa vụ đúng hạn.
Nếu không bổ sung ký quỹ đúng hạn, vị thế giao dịch có thể bị đóng sớm. Khi đó, phương án phòng ngừa rủi ro có thể bị ảnh hưởng, đồng thời gây áp lực lên nguồn tiền thu mua và thanh toán cho người sản xuất. Mặt khác, giá hợp đồng phái sinh và giá bán cà phê thực tế có thể biến động khác nhau. Vì vậy, giao dịch phái sinh không bảo đảm chắc chắn mức giá bán đối với toàn bộ hàng hóa.
Từ thực tế này, đại biểu đề nghị hoàn thiện điểm g khoản 2 Điều 16 và khoản 5 Điều 40, bổ sung trách nhiệm giải thích rõ cho khách hàng cách tính số tiền phải ký quỹ, cách thông báo, thời hạn nộp thêm tiền và trường hợp vị thế bị đóng.
Đại biểu cũng đề nghị hoàn thiện khoản 12 Điều 7, khoản 5 Điều 40 và khoản 4, khoản 5 Điều 42 để làm rõ trách nhiệm đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm với kiến thức, kinh nghiệm, mục đích giao dịch và khả năng chịu rủi ro của khách hàng.
Đáng chú ý, đại biểu nhấn mạnh việc khách hàng ký xác nhận đã đọc cảnh báo không làm thay đổi trách nhiệm đánh giá và cung cấp thông tin của tổ chức cung cấp dịch vụ.
Cảnh báo cần nêu rõ khách hàng có thể mất tiền ký quỹ, phải nộp thêm tiền trong trường hợp nào, khi nào vị thế bị đóng và cơ chế bảo vệ được áp dụng đến đâu. Đối với khách hàng ở địa bàn khó khăn, cần giải thích bằng hình thức phù hợp, cung cấp thông tin trước khi họ quyết định và để khách hàng lưu giữ, đối chiếu khi có tranh chấp.

Đại biểu Hoàng Văn Tuyên (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) thảo luận về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. (Ảnh: Hải Danh)
Cũng liên quan đến kiểm soát rủi ro, đại biểu Đoàn Thu Hà đề nghị tại Điều 51 quy định chặt chẽ căn cứ, thẩm quyền, thời hạn và cơ chế kiểm soát việc áp dụng các biện pháp can thiệp khẩn cấp như tạm ngừng giao dịch, tăng mức ký quỹ hoặc đóng vị thế bắt buộc, bảo đảm phù hợp với mức độ rủi ro và pháp luật có liên quan, tránh ảnh hưởng không cần thiết đến quyền lợi của nhà đầu tư và hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.
Thảo luận tại Tổ 4, đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai) cũng lưu ý cần bảo đảm an toàn dữ liệu, thông tin trên nền tảng số và ngăn chặn hành vi thông đồng, tạo giá ảo để trục lợi.
Những ý kiến này cho thấy các đại biểu đặc biệt quan tâm đến trách nhiệm của tổ chức trung gian, thành viên kinh doanh và các thiết chế thị trường trong bảo vệ khách hàng, từ khâu phân loại, đánh giá sản phẩm, cung cấp thông tin đến quản lý tài sản, xử lý rủi ro và can thiệp khi thị trường có biến động bất thường.
Tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và người sản xuất tiếp cận thị trường
Bên cạnh yêu cầu bảo vệ nhà đầu tư, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị hoàn thiện chính sách hỗ trợ nhằm bảo đảm thị trường hàng hóa phái sinh thực sự phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và người sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp.
Đại biểu Đoàn Thu Hà cho rằng, việc phát triển thị trường hàng hóa phái sinh cần gắn với khả năng tiếp cận thực tế của doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, hộ sản xuất, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp.
Đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục đánh giá, lượng hóa đầy đủ chi phí tham gia thị trường, bao gồm chi phí ký quỹ, giao dịch, tư vấn và tiếp cận thông tin, từ đó có giải pháp phù hợp nhằm giảm chi phí tuân thủ, tạo điều kiện để các chủ thể này sử dụng hiệu quả công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá, tránh tình trạng chính sách ban hành nhưng đối tượng hỗ trợ lại khó tiếp cận và thụ hưởng.
Đây cũng là nội dung được đại biểu Hoàng Văn Tuyên đề cập khi góp ý về chính sách hỗ trợ người sản xuất vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Theo đại biểu, để thị trường hàng hóa phái sinh thực sự phục vụ sản xuất, kinh doanh, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phải có khả năng tiếp cận thị trường. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, ngoài nhu cầu phòng ngừa rủi ro về giá, các chủ thể này còn cần có thông tin, kiến thức và khả năng quản lý rủi ro phù hợp.
Đại biểu tán thành hướng quy định của dự thảo về hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất tiếp cận thị trường, cung cấp thông tin, kiến thức, tư vấn và cảnh báo rủi ro. Tuy nhiên, cần làm rõ nội dung và cách thức hỗ trợ để các chủ thể ở vùng khó khăn có thể tiếp cận.
Đại biểu đề nghị hoàn thiện khoản 2 và khoản 3 Điều 5 theo hướng quan tâm hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và người sản xuất ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Giao Chính phủ quy định cụ thể đối tượng, nội dung, phương thức hỗ trợ và trách nhiệm thực hiện, phù hợp với nguồn lực.
Trọng tâm là cung cấp thông tin thị trường, đào tạo kiến thức cơ bản, tư vấn lựa chọn công cụ phù hợp và kết nối với tổ chức cung cấp dịch vụ hợp pháp.
Đại biểu cũng lưu ý việc hỗ trợ cần gắn với từng loại hàng hóa, nhu cầu thực tế và năng lực của người tham gia. Chẳng hạn, hợp tác xã muốn phòng ngừa rủi ro giá cà phê cần được hướng dẫn lựa chọn sản phẩm phù hợp, tính toán chi phí, số tiền phải ký quỹ và những rủi ro vẫn có thể phát sinh.
Người sản xuất cũng có thể hưởng lợi thông qua liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp, hợp tác xã có năng lực quản lý rủi ro; không nhất thiết phải trực tiếp mở tài khoản giao dịch.
Tương tự, đại biểu Nguyễn Trung Kiên nhìn nhận giao dịch hàng hóa phái sinh là công cụ có thể giúp nông dân phòng ngừa rủi ro giá cả, nhất là tình trạng được mùa mất giá. Tuy nhiên, nông dân khó tự tiếp cận và sử dụng công cụ này.
Đại biểu đề nghị có quy định hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nông sản, làm cầu nối giúp người sản xuất hiểu và tiếp cận các giao dịch phòng ngừa rủi ro.
Cùng với đó, đại biểu lưu ý cần bảo đảm an toàn dữ liệu, thông tin trên nền tảng số và ngăn chặn hành vi thông đồng, tạo giá ảo để trục lợi.

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai) thảo luận tại Tổ 4 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. (Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội)
Ở góc độ phát triển sản phẩm và điều kiện hạ tầng thị trường, đại biểu Đoàn Thu Hà cho rằng vấn đề cần quan tâm không chỉ là hình thành thêm các sản phẩm giao dịch, mà quan trọng hơn là những sản phẩm đó có thực sự giúp doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phòng ngừa rủi ro giá hay không.
Để phòng ngừa rủi ro giá hiệu quả, phải có hàng hóa được chuẩn hóa, dữ liệu đáng tin cậy, hệ thống kho và chứng thư kho có khả năng kiểm chứng.
Do vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu cụ thể hóa ở khoản 5 Điều 5 theo hướng xác định trách nhiệm xây dựng tiêu chuẩn hàng hóa cơ sở, cơ sở dữ liệu giá, hệ thống kho và chứng thư kho điện tử; bổ sung cơ chế đào tạo, tư vấn để hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận công cụ phòng ngừa rủi ro; đồng thời chính sách cần có đầu mối thực hiện, tránh chỉ dừng ở khuyến khích chung.
Một vấn đề khác được đại biểu Hoàng Văn Tuyên đề cập là giá trị pháp lý của hồ sơ giao nhận hàng hóa.
Theo đại biểu, một số hợp đồng hàng hóa phái sinh được thực hiện bằng việc giao nhận hàng hóa thực tế. Khi đó, hồ sơ giao dịch qua Sở có thể giúp chứng minh quyền, nghĩa vụ của các bên và hỗ trợ đối chiếu hàng hóa. Việc công nhận giá trị của dữ liệu, chứng từ qua hệ thống là cần thiết để tạo thuận lợi cho giao nhận.
Tuy nhiên, dự thảo quy định hồ sơ, tài liệu qua Sở có giá trị pháp lý tương đương để thực hiện giao nhận theo pháp luật về thương mại, hải quan và quản lý ngoại thương. Đại biểu đề nghị làm rõ tương đương với loại chứng từ nào, được sử dụng trong phạm vi nào và phải đáp ứng điều kiện gì.
Đại biểu lưu ý, hồ sơ chứng minh giao dịch hoặc quyền nhận hàng có chức năng khác với giấy phép xuất khẩu, nhập khẩu, chứng từ chứng nhận xuất xứ hay chứng từ kiểm tra chuyên ngành. Một số giấy tờ phải do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền cấp hoặc đáp ứng điều kiện riêng. Do đó, cần tránh cách hiểu chỉ cần hồ sơ qua Sở là có thể thay thế mọi giấy tờ chuyên ngành.
Đại biểu đề nghị rà soát khoản 3 và khoản 4 Điều 29 để xác định rõ loại hồ sơ được công nhận; giá trị chứng minh giao dịch, quyền đối với hàng hóa hoặc việc giao nhận; điều kiện sử dụng trong hồ sơ hải quan, hồ sơ quản lý ngoại thương theo pháp luật liên quan.
Như vậy, bên cạnh các quy định về an toàn giao dịch và bảo vệ nhà đầu tư, các đại biểu Quốc hội cũng khuyến nghị yêu cầu bảo đảm khả năng tiếp cận thực tế của doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Việc hỗ trợ cần đi cùng với cung cấp thông tin, đào tạo, tư vấn, giảm chi phí tuân thủ và hoàn thiện hạ tầng hàng hóa, kho bãi, chứng từ.
Đây là những vấn đề cần được xem xét đồng bộ khi hoàn thiện dự thảo Luật, nhằm bảo đảm công cụ giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ phục vụ hoạt động đầu tư mà còn đáp ứng nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá trong sản xuất, kinh doanh.
