Dược liệu qua chế biến tăng giá trị 10-15 lần, mở lối thoát nghèo cho đồng bào miền núi

 HTX nông nghiệp dược liệu Thiên Phúc (xã Đồng Hỷ) là một trong những mô hình sản xuất dược liệu hiệu quả điển hình, đã và đang từng bước sản xuất gắn với chế biến và tiêu thụ, mở ra hướng phát triển kinh tế mới tại địa phương miền núi. 

HTX Nông nghiệp và Dược liệu Thiên Phúc tạo việc làm cho hàng chục lao động là phụ nữ, đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương.

Phát triển cây dược liệu, mở hướng thoát nghèo

Với địa hình đồi núi, khí hậu thuận lợi, Đồng Hỷ có thế mạnh về sản xuất nông, lâm nghiệp, đặc biệt là cây chè, chăn nuôi và trồng rừng. Những năm gần đây, địa phương từng bước chuyển dịch theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Nùng, Sán Dìu, Sán Chay, Dao, Ngái,… tại địa phương.

Trong xu hướng đó, HTX nông nghiệp dược liệu Thiên Phúc lựa chọn phát triển các loại cây dược liệu có giá trị như sâm bố chính, ba kích, đinh lăng..., kết hợp xây dựng vùng nguyên liệu với chế biến và kinh doanh sản phẩm.

Chị Nguyễn Thị Bình, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX, cho biết, nhận thấy tiềm năng của cây dược liệu và thực trạng nguồn dược liệu quý tại địa phương ngày càng suy giảm do khai thác thiếu kiểm soát, chị quyết định nghỉ làm tại công ty nước ngoài để trở về phát triển cây dược liệu, gắn với bảo tồn nguồn tài nguyên bản địa.

Thay vì chỉ cung ứng nguyên liệu thô, HTX chú trọng nghiên cứu, phát triển các sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng, kết hợp dược liệu với nhu cầu tiêu dùng hiện đại như gà Mông hầm sâm bố chính, cốt lẩu sâm, panna cotta sâm, trà sâm, bột sâm...

Cùng với đầu tư chế biến, HTX đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong kinh doanh. Thông qua livestream và các sàn thương mại điện tử, đơn vị chủ động quảng bá sản phẩm, mở rộng kênh phân phối, tiếp cận khách hàng trong và ngoài tỉnh.

Sau hơn 4 năm hoạt động, từ 8 thành viên ban đầu, HTX đã phát triển lên 15 thành viên chính thức, liên kết sản xuất với 45 hộ dân, xây dựng vùng nguyên liệu dược liệu rộng hơn 30 ha. Nhiều sản phẩm của HTX đạt OCOP 3 sao, 4 sao và được phân phối tại nhiều địa phương trên cả nước.

Không chỉ tạo giá trị kinh tế từ cây dược liệu, mô hình còn góp phần giải quyết việc làm cho người dân, nhất là phụ nữ dân tộc thiểu số, hộ cận nghèo và những gia đình có hoàn cảnh khó khăn.

Theo chị Bình, HTX đang trở thành cầu nối giúp người dân tiếp cận giống cây chất lượng, kiến thức và kỹ thuật sản xuất, đồng thời tìm kiếm đầu ra ổn định. Đây cũng là cách tháo gỡ những khó khăn mà bà con thường gặp phải, gồm thiếu giống tốt, thiếu kiến thức sản xuất và thiếu thị trường tiêu thụ.

Tích cực hình thành vùng nguyên liệu tập trung

Câu chuyện phát triển vùng dược liệu không chỉ diễn ra tại Đồng Hỷ, việc đẩy mạnh phát triển vùng trồng và chế biến cây dược liệu cũng được người dân nhiều địa phương khác đang triển khai hiệu quả. 

Vốn có kiến thức về đông y nên anh Trần Tuấn Anh, xã Văn Hán đã thu mua các loại cây dược liệu ở nhiều nơi trong tỉnh chế biến thô để bán cho khách hàng có nhu cầu. Tuy nhiên, theo anh Tuấn Anh cách làm này đem lại giá trị không cao, chính vì vậy năm 2024 anh đã quyết định thành lập Hợp tác xã (HTX) dược liệu La Hiên và đầu tư nhà xưởng, máy móc để chế biến sâu các sản phẩm từ cây dược liệu. Hiện HTX sản xuất 3 sản phẩm chính, gồm: trà Khúng khéng, trà Khang can an thận, cao ích mẫu. Hiện nay, trung bình mỗi tháng HTX cung cấp ra thị trường trên 900 sản phẩm.

Các hộ dân trồng và chăm sóc cây dong riềng đỏ.

Anh Trần Tuấn Anh, Giám đốc HTX cho biết, hiện nay, mỗi tháng HTX sản xuất trên 1 tấn nguyên liệu, gồm các loại dược liệu như cây: cốt khí, khúng khéng, kim tiền thảo, thiên lý hương… Nguồn nguyên liệu dược liệu được thu mua từ người dân trong và ngoài tỉnh (như cây cốt khí, khúng khéng, kim tiền thảo, thiên lý hương,...) để phục vụ chế biến. 

Anh Tuấn cho hay, HTX thường xuyên thu mua các loại cây dược liệu quý của bà con đồng bào miền núi. So với bán thô thì bán sản phẩm qua chế biến cao gấp 10-15 lần.

Ông Nông Văn Bích, xã Võ Nhai - thành viên HTX dược liệu La Hiên chia sẻ, gia đình ông đã chuyển đổi 4 sào đất lúa sang trồng dong riềng đỏ, đến nay đã được 10 năm. So với cấy lúa, loại cây trồng này dễ chăm bón và cho lợi nhuận cao hơn 2 - 3 lần.

"Trồng dong riềng đỏ không những tận dụng được diện tích đất cằn cỗi, bạc màu, gặp khó khăn trong sản xuất nông nghiệp mà còn đem lại thu nhập cao gấp 2-3 lần so với lúa, ngô và một số loại cây màu khác. Ngoài cây dong riềng đỏ, hiện nay nhiều hộ dân trong xóm của tôi còn trồng các loại cây dược liệu khác như: bán chi liên, tía tô, dành dành" - ông Bích nói.

Tại xã Yên Trạch, hiện cũng hình thành nhiều vùng trồng, sản xuất và đưa cây dược liệu là một trong những hướng sản xuất có nhiều tiềm năng của địa phương.

Trong đó, HTX Nông nghiệp Tiên Phong với diện tích dược liệu liên kết đã được mở rộng lên khoảng 7ha cùng nhiều cây dược liệu quý như, các loại cây như khôi nhung, địa liền, an xoa, ba kích, mướp đắng rừng... được đánh giá là mô hình hiệu quả tại địa phương.

Thành công trên có được là nhờ công lớn của Anh Nguyễn Quốc Hoàng, Giám đốc HTX - một người thanh niên trẻ dành nhiều tâm huyết để vận động các thành viên HTX và một số hộ dân cùng tham gia.

"Để người dân gắn bó với HTX, điều quan trọng là phải tạo được việc làm và thu nhập. Vì vậy, HTX không chỉ hướng dẫn bà con trồng cây mà còn đào tạo các công đoạn chế biến, đóng gói sản phẩm. Lao động trẻ được hướng dẫn bán hàng, kiến thức để ứng dụng và tham gia các nền tảng mạng xã hội" - anh Hoàng chia sẻ. 

Bà Nguyễn Thu Hương, Chủ tịch UBND xã Yên Trạch, đánh giá mô hình của HTX Nông nghiệp Tiên Phong là hướng đi đáng khuyến khích bởi đã bước đầu hình thành được vùng nguyên liệu, đầu tư nhà xưởng chế biến và xây dựng sản phẩm OCOP. Nếu tiếp tục nâng cao chất lượng, hoàn thiện quy trình sản xuất và mở rộng thị trường, cây dược liệu có thể trở thành một trong những sản phẩm góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Đẩy mạnh  đầu tư chế biến sâu

Theo bà Hương, Yên Trạch và một số địa phương của tỉnh có diện tích đất đồi, điều kiện tự nhiên phù hợp với nhiều loại cây dược liệu; đồng thời, người dân, nhất là đồng bào Tày, Nùng có kinh nghiệm sử dụng và nhận biết nhiều loại cây thuốc truyền thống. Đây là những lợi thế để địa phương phát triển vùng dược liệu theo hướng hàng hóa. 

“Địa phương xác định cây dược liệu là một trong những hướng cần được quan tâm trong phát triển sinh kế thời gian tới. Tuy nhiên, để phát huy được tiềm năng, cần tổ chức sản xuất theo hướng liên kết, hình thành vùng nguyên liệu ổn định, ứng dụng khoa học kỹ thuật và quan trọng nhất là gắn sản xuất với chế biến, tiêu thụ sản phẩm”, bà Hương cho biết.

Để khai thác hiệu quả tiềm năng, Thái Nguyên đang đẩy mạnh triển khai Dự án đầu tư hỗ trợ phát triển vùng trồng dược liệu quý. Thực hiện Nghị quyết số 265/2025/QH15 của Quốc hội về kéo dài thời gian giải ngân vốn ngân sách nhà nước đến hết ngày 31/12/2026, địa phương tập trung tháo gỡ khó khăn, đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án.

Chi cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn  thuộc sở NN&MT Thái Nguyên đã chủ động tham mưu, đôn đốc triển khai các nội dung theo kế hoạch; tổ chức các cuộc họp với đơn vị chủ trì liên kết, xây dựng phương án điều chỉnh dự án và phối hợp với các ngành liên quan tháo gỡ vướng mắc.

Chính quyền các địa phương cũng tạo điều kiện để doanh nghiệp, HTX như các đơn vị kể trên tham gia thu mua, chế biến, thống nhất lộ trình xây dựng cơ sở chế biến và phát triển vùng trồng dược liệu ứng dụng công nghệ cao.

Được biết, hiện Thái Nguyên đã hình thành vùng trồng dược liệu với quy mô trên 10.000 ha. Nhiều mô hình trồng đinh lăng, thìa canh, sâm bố chính, sa nhân tím... bước đầu phát triển theo hướng liên kết sản xuất, tiêu thụ, cho hiệu quả kinh tế cao gấp 3-5 lần so với một số cây trồng truyền thống.

Dự án phát triển vùng trồng dược liệu quý được kỳ vọng sẽ khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, khí hậu của các địa phương miền núi, từng bước hình thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung gắn với chế biến và tiêu thụ.

Về lâu dài, phát triển dược liệu không thể chỉ dừng ở mở rộng diện tích mà cần chú trọng chất lượng giống, quy trình canh tác, tiêu chuẩn vùng trồng và năng lực chế biến. Khi HTX, doanh nghiệp và người dân cùng tham gia chuỗi liên kết, nguồn tài nguyên dược liệu mới có thể chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị cao, tạo sinh kế bền vững và từng bước nâng vị thế dược liệu Việt Nam trên thị trường.