Giá trị đạo học Việt Nam nhìn từ lịch sử Quốc Tử Giám

Trải qua 950 năm lịch sử, Quốc Tử Giám Thăng Long không chỉ lưu dấu những thành tựu khoa bảng, mà còn là biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và khát vọng nuôi dưỡng hiền tài cho đất nước. Từ câu chuyện về người thầy Lê Văn Thịnh và vị vua học trò Lý Nhân Tông đến những giá trị giáo dục được tiếp nối hôm nay, hành trình ấy gợi mở nhiều suy ngẫm về vai trò của tri thức, của người thầy và trách nhiệm của người học đối với xã hội.

Những dấu mốc khai mở nền quốc học Đại Việt

Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long là biểu tượng gắn với truyền thống khoa bảng, hiếu học và trọng dụng nhân tài. Sự ra đời của Quốc Tử Giám năm 1076 không phải một dấu mốc đơn lẻ, mà là kết quả của quá trình chuẩn bị và chuyển biến trong tư duy trị quốc của vương triều Lý.

Theo phân tích của NGND-GS-TS. Nguyễn Quang Ngọc, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, trong cuộc trò chuyện với Người Đô Thị, nhà Lý được thành lập năm 1009, trong bối cảnh Phật giáo giữ vai trò nền tảng tư tưởng của triều đại. Tuy nhiên, ngay từ buổi đầu xây dựng nhà nước quân chủ tập quyền, các vị vua nhà Lý đã từng bước nhận thức được vai trò của Nho học trong việc tổ chức bộ máy nhà nước và quản trị quốc gia. Đó cũng là tiền đề quan trọng cho sự hình thành những thiết chế giáo dục chính thức của đất nước.

NGND-GS-TS. Nguyễn Quang Ngọc, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.

NGND-GS-TS. Nguyễn Quang Ngọc, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.

Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu tại kinh thành Thăng Long, thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền, đồng thời đưa Hoàng thái tử Càn Đức đến học. Đây được xem là một bước chuẩn bị quan trọng cho sự hình thành nền giáo dục Nho học ở Đại Việt. Sau khi vua Lý Thánh Tông qua đời năm 1072, Hoàng thái tử Càn Đức lên ngôi, tức vua Lý Nhân Tông. Dưới triều đại của ông, những dấu mốc quan trọng tiếp theo của nền giáo dục Nho học nước nhà lần lượt được xác lập.

Năm 1075, khoa thi Nho học đầu tiên được tổ chức để tuyển chọn những người có học vấn. Lê Văn Thịnh đỗ đầu và được lựa chọn vào hầu vua học. Ông được xem là người khai khoa của nền khoa cử Nho học Việt Nam. Một năm sau, năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho thành lập Quốc Tử Giám tại Thăng Long, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong lịch sử giáo dục dân tộc.

GS. Nguyễn Quang Ngọc nhấn mạnh: “Quốc Tử Giám có chức năng đào tạo những người có tài năng Nho học phụng sự Triều đình và đất nước. Đây là cột mốc đánh dấu không chỉ sự xuất hiện của trường Trường Đào tạo Nho học cao cấp Hoàng gia - Quốc gia, mà khẳng định sự ra đời của một nền giáo dục Nho học dân tộc Đại Việt - Việt Nam”. Từ đây, việc học tập, tuyển chọn và bồi dưỡng người tài từng bước gắn với yêu cầu xây dựng, quản lý và phát triển đất nước.

Trong tiến trình hình thành nền quốc học ấy, mối quan hệ giữa Thái sư Lê Văn Thịnh và vua Lý Nhân Tông để lại một dấu ấn đặc biệt, gợi mở những suy ngẫm sâu sắc về vai trò của người thầy trong lịch sử giáo dục dân tộc.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám, di tích tiêu biểu của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và nền giáo dục Nho học Việt Nam.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám, di tích tiêu biểu của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và nền giáo dục Nho học Việt Nam.

Mối quan hệ đặc biệt giữa người thầy khai khoa và vị vua học trò

Điều khiến GS. Nguyễn Quang Ngọc đặc biệt quan tâm khi nghiên cứu buổi đầu lịch sử Quốc Tử Giám là mối quan hệ giữa sư biểu Lê Văn Thịnh và vua Lý Nhân Tông. Theo nhận định của vị chuyên gia, đây là hình ảnh tiêu biểu cho mối quan hệ thầy - trò khi nền giáo dục Nho học Đại Việt bắt đầu hình thành. Vua Lý Nhân Tông, người quyết định thành lập Quốc Tử Giám, cũng chính là người học trò đầu tiên của ngôi trường này. Còn Trạng nguyên Lê Văn Thịnh, người đỗ đầu khoa thi năm 1075 và được chọn vào hầu vua học, cũng được xem là người thầy tiêu biểu của thời kỳ khai mở nền quốc học.

Nguyên Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định: “Điều vô cùng đặc biệt ở đây là vị Hoàng đế quyết định thành lập Trường Quốc Tử Giám cũng đồng thời là người học trò đầu tiên của Trường”. Từ mối quan hệ ấy, nhà sử học nhìn thấy sự gặp gỡ giữa khát vọng học hỏi của một vị vua trẻ với trí tuệ và học vấn của người thầy xuất chúng. Ông nhấn mạnh: “Sự “tâm đầu ý hợp” ấy trở thành chìa khóa, thành bệ đỡ nâng tầm trí tuệ của người thầy, học vấn của nhà vua và cao hơn cả là tầm văn hiến, văn minh của quốc gia hòa nhập vào xu thế phát triển của thời đại mới”.

Mối quan hệ thầy - trò này không chỉ gắn với việc truyền thụ kinh điển Nho gia, mà còn được GS Nguyễn Quang Ngọc nhìn nhận trong mối liên hệ giữa giáo dục, đào tạo nhân tài và yêu cầu thực tiễn của công cuộc trị quốc.

Dưới triều vua Lý Nhân Tông, Đại Việt tiếp tục củng cố nền độc lập, phát triển các thiết chế quản lý nhà nước và chú trọng tuyển chọn nhân tài. Nhiều sử gia như Ngô Sĩ Liên, Phan Huy Chú đều đánh giá cao học vấn, trí tuệ, lòng nhân và tài trị nước của vị hoàng đế này, đặc biệt là tinh thần lắng nghe lời can ngăn, tìm kiếm và trọng dụng người hiền tài.

GS. Nguyễn Quang Ngọc cho rằng môi trường học thuật buổi đầu của Quốc Tử Giám, cùng sự dìu dắt của những trí thức Nho học như Lê Văn Thịnh, đã góp phần quan trọng vào quá trình hình thành tư duy và năng lực trị quốc của Lý Nhân Tông. Từ góc nhìn ấy, câu chuyện về Lê Văn Thịnh và Lý Nhân Tông gợi mở một nhận thức có ý nghĩa: Đằng sau sự trưởng thành của người học, kể cả một vị hoàng đế, luôn có vai trò quan trọng của những người truyền dạy tri thức, bồi dưỡng tư duy và nhân cách. Giá trị ấy vượt ra ngoài một mối quan hệ thầy - trò cụ thể, góp phần làm nên sức sống bền bỉ của truyền thống đạo học Việt Nam.

Khuê Văn Các, biểu tượng của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tôn vinh truyền thống hiếu học và khát vọng đề cao tri thức, trọng dụng hiền tài của dân tộc.

Khuê Văn Các, biểu tượng của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tôn vinh truyền thống hiếu học và khát vọng đề cao tri thức, trọng dụng hiền tài của dân tộc.

Vị trí của người thầy trong lịch sử đạo học

Từ những dấu mốc đầu tiên dưới triều Lý, nền giáo dục Nho học tiếp tục phát triển cùng những chuyển biến của đất nước. Nếu trong thời Lý - Trần, Phật giáo vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tư tưởng và Nho học chưa có nhiều điều kiện phát triển rộng khắp, thì đến thời Lê, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của Nho giáo, hệ thống giáo dục và khoa cử ngày càng được củng cố, lan tỏa từ kinh đô đến các địa phương. Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài từng bước trở thành những giá trị có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội.

Việc học không còn chỉ gắn với tầng lớp quý tộc hay những người có địa vị cao. Cùng với sự phát triển của hệ thống trường học và khoa cử, nhiều người xuất thân bình dân, có hoàn cảnh khó khăn cũng có cơ hội học tập, thi đỗ và tham gia đóng góp cho đất nước. Ngày nay, tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, 82 tấm bia Tiến sĩ ghi danh những người đỗ đạt trong các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779 là những chứng tích quý giá về lịch sử khoa cử, về khát vọng học tập và con đường tuyển chọn nhân tài của cha ông.

Thế nhưng, lịch sử giáo dục không chỉ được viết nên bởi những người đỗ đạt, thành danh. Đằng sau các thế hệ trí thức còn là đóng góp của những người thầy, những người truyền thụ tri thức, khơi mở tư duy và bồi dưỡng nhân cách cho học trò. Nếu thành tựu của người học là kết quả có thể nhìn thấy qua những danh vị, công trạng và đóng góp cho xã hội, thì dấu ấn của người thầy nhiều khi hiện diện một cách lặng lẽ hơn, trong tri thức, nhân cách và sự trưởng thành của các thế hệ học trò.

Đó cũng là một trong những vấn đề GS. Nguyễn Quang Ngọc mong muốn tiếp tục được quan tâm khi nhìn lại chặng đường 950 năm của Quốc Tử Giám. Ông đặc biệt trăn trở về việc ghi nhận và tôn vinh Trạng nguyên Lê Văn Thịnh trong không gian di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Theo nhà sử học, người có vị trí đặc biệt trong buổi đầu hình thành nền giáo dục Nho học Đại Việt này cần được quan tâm nghiên cứu, giới thiệu và ghi nhận xứng đáng hơn.

Mong muốn ấy mở ra một vấn đề đáng suy ngẫm: Việc tôn vinh truyền thống giáo dục không chỉ là ghi nhớ những người thành đạt trên con đường khoa bảng, mà còn cần nhìn nhận đầy đủ đóng góp của những người đã đặt nền móng, truyền dạy và nuôi dưỡng các thế hệ nhân tài. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc tiếp nối truyền thống đạo học cũng không thể chỉ dừng ở thành tích thi cử hay bằng cấp, mà phải hướng đến bồi dưỡng nhân cách, tư duy độc lập và trách nhiệm với cộng đồng.

Nhân dịp kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám Thăng Long, hoà chung không khí hướng tới Ngày Nhà giáo Việt Nam 20.11, câu chuyện về Thái sư Lê Văn Thịnh và vua Lý Nhân Tông càng gợi nhắc giá trị bền vững của mối quan hệ thầy - trò trong dòng chảy văn hiến dân tộc. Bởi trong lịch sử giáo dục, người học có thể được lưu danh bởi những thành tựu lớn lao, nhưng không thể vì thế mà lãng quên những người thầy đã góp phần làm nên những thành tựu ấy.

Ngọc Phạm

Nguồn Người Đô Thị: https://nguoidothi.net.vn/gia-tri-dao-hoc-viet-nam-nhin-tu-lich-su-quoc-tu-giam-54559.html