Giảm chi phí cho doanh nghiệp từ đổi mới quản lý hải quan

Ứng dụng công nghệ và đổi mới phương thức quản lý hải quan góp phần giảm thời gian, chi phí cho doanh nghiệp. (Ảnh: Cục Hải quan)

Giảm thủ tục, đổi mới cách kiểm tra

Đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, thời gian thực hiện thủ tục hải quan gắn với tiến độ giao hàng, chi phí lưu kho, lưu bãi và khả năng chủ động kế hoạch sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, yêu cầu cải cách cần được thể hiện trong từng khâu xử lý hồ sơ, kiểm tra hàng hóa và thực hiện nghĩa vụ thuế. Một quy trình thống nhất, minh bạch, có thể theo dõi và dự báo giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức hoạt động.

Ông Trần Đức Hùng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan cho biết, ngành hải quan xác định cải cách thể chế, chuyển đổi số và tạo thuận lợi thương mại là ba trụ cột trọng tâm, xuyên suốt. Quan điểm lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm được cụ thể hóa thông qua hoàn thiện pháp luật, cắt giảm thủ tục và đổi mới phương thức quản lý.

Theo báo cáo của Cục Hải quan trong 6 tháng đầu năm 2026, Cục Hải quan đã trình Bộ Tài chính ban hành các quyết định công bố một thủ tục hành chính mới, sửa đổi, bổ sung 66 thủ tục và bãi bỏ 47 thủ tục trong lĩnh vực hải quan.

Riêng lĩnh vực giám sát quản lý về hải quan, qua rà soát tổng thể 165 thủ tục, cơ quan hải quan đã đề xuất bãi bỏ 35 thủ tục, đơn giản hóa 40 thủ tục và chuyển một thủ tục sang đơn vị khác. Đối với 29 điều kiện kinh doanh thuộc hai ngành nghề kinh doanh có điều kiện do cơ quan hải quan quản lý, số điều kiện được đề xuất bãi bỏ là 16, tương đương 55,2%.

Theo ông Hùng, cắt giảm thủ tục phải gắn với số hóa quy trình, tạo cơ sở để doanh nghiệp thực hiện thủ tục thuận lợi hơn trên hệ thống hải quan số.

Yêu cầu này cũng được đặt ra trong việc hoàn thiện Luật Hải quan. Sau gần 12 năm thực hiện, Luật Hải quan năm 2014 đã tạo cơ sở chuyển phương thức quản lý sang áp dụng nguyên tắc quản lý rủi ro, minh bạch hóa quy trình và giảm thời gian thông quan. Tuy nhiên, sự phát triển của thương mại điện tử, chuyển đổi số và các phương thức giao thương mới đòi hỏi tiếp tục điều chỉnh quy định.

Ông Trần Đức Hùng cho biết, các nội dung sửa đổi, bổ sung tập trung vào đơn giản hóa hồ sơ hải quan, cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ; bổ sung quy định quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử; hoàn thiện thẩm quyền phù hợp với mô hình tổ chức mới. Đây là cơ sở pháp lý để tái thiết kế quy trình nghiệp vụ và xây dựng hải quan số.

Cùng với giảm thủ tục, ngành hải quan đang chuyển từ kiểm tra dàn trải sang kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm, dựa trên mức độ tuân thủ và rủi ro. Hướng tiếp cận này nhằm giảm những khâu kiểm tra không cần thiết, đồng thời tập trung nguồn lực vào các trường hợp có nguy cơ vi phạm.

Chương trình khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan hiện có 397 doanh nghiệp tham gia. Trong đó 355 doanh nghiệp duy trì mức độ tuân thủ và 13 doanh nghiệp được nâng mức độ tuân thủ. Trong 6 tháng đầu năm 2026, cơ quan hải quan đã tiếp nhận, xử lý 145 vướng mắc của doanh nghiệp thuộc chương trình.

Việc hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện rủi ro, phòng ngừa sai sót là một phần của quá trình đổi mới quản lý. Theo lãnh đạo Cục Hải quan, toàn ngành sẽ tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện chính sách ưu tiên và cơ chế quản lý đặc thù dành cho doanh nghiệp thành viên, đồng thời tăng cường đối thoại, tham vấn và tiếp nhận kiến nghị.

Một chuyển động đáng chú ý là thí điểm thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực III từ ngày 1/6/2026. Thay vì tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ tại nhiều đơn vị hải quan cửa khẩu và ngoài cửa khẩu, mô hình tập trung hoạt động này về một đầu mối là Đội Thông quan.

Thủ tục được thực hiện theo nguyên tắc xuôi chiều, phi giấy tờ, không có sự tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức hải quan trong khâu tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ theo mô hình; đồng thời chuyển mạnh từ kiểm tra trong thông quan sang kiểm tra sau thông quan.

Theo kết quả bước đầu sau hơn 2 tháng triển khai được, thời gian thông quan một lô hàng giảm 12% so với tháng 5/2026 và giảm 14% so với thời gian thông quan bình quân quý I/2026.

Giá trị của mô hình còn nằm ở việc thống nhất quy trình và cách áp dụng chính sách trong phạm vi toàn Chi cục. Doanh nghiệp có thêm khả năng dự báo khi làm thủ tục; cơ quan hải quan có điều kiện quản lý dữ liệu tập trung, hỗ trợ đối chiếu thông tin và cảnh báo sớm dấu hiệu vi phạm. Tuy nhiên, đây mới là kết quả thí điểm. Cục Hải quan sẽ đánh giá toàn diện, hoàn thiện nghiệp vụ, cơ sở pháp lý, công nghệ, dữ liệu và nhân lực trước khi báo cáo Bộ Tài chính xem xét lộ trình nhân rộng.

Kết nối dữ liệu để cải cách đi vào thực chất

Chuyển đổi số đang tạo nền tảng cho những thay đổi trong phương thức quản lý hải quan. Đến nay, 100% thủ tục hải quan cơ bản đã được tự động hóa, với sự tham gia của 99,65% doanh nghiệp. Thời gian thông quan đối với hàng luồng xanh từ một đến ba giây. Đây là thời gian xử lý thông quan đối với luồng hàng này, cần được phân biệt với toàn bộ thời gian doanh nghiệp hoàn thành các khâu để đưa hàng ra khỏi cảng, kho bãi.

Nộp thuế điện tử cũng được mở rộng với 53 ngân hàng phối hợp thu, trong đó 51 ngân hàng tham gia chương trình nộp thuế điện tử 24/7 và 8 ngân hàng tham gia chương trình nộp thuế điện tử doanh nghiệp nhờ thu. Các phương thức này giúp doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ thuế mọi lúc, mọi nơi, hạn chế thanh toán bằng tiền mặt.

Đối với Cơ chế một cửa quốc gia, 250 thủ tục hành chính của 13 bộ, ngành đã được triển khai chính thức. Việt Nam thực hiện trao đổi chứng nhận xuất xứ điện tử mẫu D với chín nước ASEAN. Ngành hải quan đồng thời cung cấp dịch vụ công trực tuyến đối với 192 thủ tục, trong đó 111 thủ tục được cung cấp toàn trình.

Một bước tiến cụ thể là số hóa chứng từ gắn với mô hình thông quan tập trung. Hệ thống đã tiếp nhận, xử lý được 44 loại chứng từ điện tử, cho phép người khai hải quan nộp hồ sơ dưới dạng chỉ tiêu thông tin, có công cụ AI hỗ trợ chuyển đổi thông tin. Chức năng đối chiếu tự động giữa tờ khai và chứng từ giúp hỗ trợ kiểm tra hồ sơ, giảm việc nhập lại dữ liệu, sai sót và chi phí in ấn.

Trong hỗ trợ doanh nghiệp, Chatbot AI đã xử lý 53.601 câu hỏi từ 14.441 lượt hội thoại trong ba tháng thử nghiệm, với thời gian phản hồi từ ba đến bốn giây. Báo cáo ghi nhận tỷ lệ phản hồi thành công đạt 99,78%. Chỉ số này phản ánh kết quả phản hồi của công cụ theo báo cáo, chưa đủ cơ sở để đồng nhất với tỷ lệ chính xác của nội dung tư vấn.

Trên nền tảng các hệ thống đang vận hành, Cục Hải quan tập trung xây dựng Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số, dự kiến đưa vào vận hành chính thức từ tháng 12/2028. Hệ thống hướng tới thực hiện thủ tục phi giấy tờ, quản lý xuyên suốt hoạt động xuất nhập khẩu, quá cảnh và sẵn sàng kết nối với Cơ chế một cửa quốc gia, một cửa ASEAN cùng hệ thống hải quan các nước.

Như vậy, cần phân biệt các kết quả số hóa đã triển khai với chức năng đang được xây dựng. Chẳng hạn, việc số hóa gần như toàn bộ quy trình công nhận, gia hạn, tạm đình chỉ, đình chỉ chế độ doanh nghiệp ưu tiên là định hướng của hệ thống hải quan số. Khi được triển khai, các chức năng này sẽ hỗ trợ doanh nghiệp theo dõi tiến độ hồ sơ và giúp cơ quan hải quan kiểm tra những điều kiện có thể lượng hóa.

Đối với cửa khẩu thông minh, yêu cầu đồng bộ càng rõ khi hoạt động quản lý gắn với hạ tầng tại địa phương và trao đổi dữ liệu xuyên biên giới. Theo ông Trần Đức Hùng, bên cạnh Lạng Sơn, Lào Cai và Quảng Ninh đang triển khai các đề án cửa khẩu thông minh. Tuy nhiên, hạ tầng ở một số địa phương chưa hoàn thiện, cần thêm thời gian để tổ chức thực hiện đồng bộ.

Cục Hải quan sẽ tiếp tục phối hợp với địa phương và doanh nghiệp đầu tư hạ tầng, bảo đảm trang thiết bị phù hợp, tránh lãng phí; đồng thời thúc đẩy các thỏa thuận hợp tác quốc tế về chia sẻ dữ liệu. Đây là những điều kiện cần thiết để mô hình vận hành hiệu quả và góp phần giảm thời gian, chi phí logistics.

Trong thời gian tới, ông Trần Đức Hùng khẳng định, ngành hải quan sẽ tiếp tục hoàn thiện tiêu chí quản lý rủi ro, nâng cao năng lực thu thập, phân tích dữ liệu và phát triển nhân lực đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số. Công tác quản trị, bảo đảm an toàn, an ninh dữ liệu, nhất là khi chia sẻ thông tin xuyên biên giới, cũng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm.

Cắt giảm thủ tục, xử lý hồ sơ tập trung và kết nối dữ liệu cần được triển khai trong cùng một quá trình cải cách. Khi quy định, hệ thống công nghệ và năng lực thực thi được hoàn thiện đồng bộ, doanh nghiệp mới có thể hưởng lợi rõ hơn từ việc giảm thời gian xử lý, hạn chế sai sót và chủ động kế hoạch giao hàng; cơ quan hải quan cũng có điều kiện kiểm soát đúng trọng điểm, bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng.