Giáo dục – hành trình thắp sáng từ bên trong
Tôi vẫn luôn tâm niệm rằng giáo dục, trước hết, là hành trình thắp sáng từ bên trong. Ánh sáng của tri thức, của nhân cách, của lòng nhân ái không phải là thứ có thể đổ vào từ bên ngoài. Người thầy có thể mở cửa, có thể thắp lên ngọn lửa, có thể đưa tới cho học trò một que diêm – nhưng ngọn lửa ấy phải cháy lên từ chính tâm hồn người học.

Giảng viên hướng dẫn sinh viên ngành Công nghệ sinh học Trường ĐH Nguyễn Tất Thành học thực hành tại phòng thí nghiệm - Ảnh: THANH HÙNG
Trong suốt chiều dài lịch sử, giáo dục thường được hình dung như một sự truyền trao. Người biết truyền cho người chưa biết; thế hệ đi trước chuyển giao cho thế hệ đi sau những tri thức, kinh nghiệm và giá trị đã được tích lũy. Cách hình dung ấy không sai, nhưng dừng lại ở đó thì chưa đủ. Bởi lẽ, nếu chỉ là truyền trao, giáo dục sẽ giống như việc rót nước từ bình này sang bình khác: người học là một chiếc bình, và sự học là số nước mà chiếc bình ấy chứa được. Nhưng con người không phải là những chiếc bình. Con người là những ngọn lửa.

Giảng viên Đại học Kinh tế TPHCM trong giờ dạy lý thuyết -Ảnh: THANH HÙNG
Tôi vẫn luôn tâm niệm rằng giáo dục, trước hết, là hành trình thắp sáng từ bên trong. Ánh sáng của tri thức, của nhân cách, của lòng nhân ái không phải là thứ có thể đổ vào từ bên ngoài. Người thầy có thể mở cửa, có thể thắp lên ngọn lửa, có thể đưa tới cho học trò một que diêm – nhưng ngọn lửa ấy phải cháy lên từ chính tâm hồn người học. Mỗi con người sinh ra đã mang trong mình một tiềm năng, một hạt giống. Giáo dục không tạo ra hạt giống ấy; đấng tạo hoá đã tạo ra hạt giống con người, nhưng giáo dục tạo điều kiện để hạt giống ấy nảy mầm.
Và mầm ấy, trước hết, là mầm thiện lương. Trong đa phần mỗi người đều có phần thiện và phần chưa thiện; điều giáo dục cần làm không phải là áp đặt một khuôn đạo đức từ bên trên, mà là khơi dậy, vun tưới và làm cho phần thiện lương trong mỗi người lớn lên. Một học sinh có thể quên đi nhiều công thức, nhiều định lý đã được học sau khi rời ghế nhà trường, nhưng nếu em giữ được lòng trung thực, sự tử tế, biết phân biệt đúng sai và biết rung động trước nỗi đau của người khác – thì nền giáo dục ấy đã thành công ở điều căn cốt nhất.
Song song với việc nảy mầm thiện lương, giáo dục còn là hành trình giải phóng năng lực. Mỗi con người là một thế giới riêng với những khả năng chưa được đánh thức. Giáo dục tốt không phải là giáo dục tạo ra những sản phẩm giống nhau theo một khuôn mẫu, mà là giúp mỗi người phát hiện và giải phóng những năng lực riêng của mình. Một nền giáo dục đích thực phải hướng tới sự phát triển hài hòa giữa trí tuệ và tâm hồn, giữa khoa học và nghệ thuật, giữa năng lực và nhân cách. Chúng ta không chỉ đào tạo những con người giỏi chuyên môn, mà còn phải nuôi dưỡng những tâm hồn phong phú, những nhân cách đẹp, biết sống có trách nhiệm. Và chúng ta cũng cần tôn trọng cá tính, năng lực, ước mơ riêng của mỗi người học – không áp đặt một khuôn mẫu thành công duy nhất, mà tạo cơ hội để mỗi em khám phá tiềm năng và trở thành phiên bản tốt đẹp nhất của chính mình.
Điều quan trọng là, công việc thắp sáng và giải phóng ấy về cơ bản phải là hành trình của tự thân. Không ai có thể học thay người khác. Không ai có thể trưởng thành thay người khác. Người thầy có thể đồng hành, dẫn đường, khích lệ, nhưng từng bước đi cũng vẫn phải do chính người học thực hiện. Đây là lý do vì sao giáo dục, ở chiều sâu nhất, là nghệ thuật chạm đến tâm hồn bằng sự dịu dàng: một lời khuyên đúng lúc, một ánh mắt khích lệ, một sự kiên nhẫn trước lỗi lầm, một niềm tin được trao gửi khi trẻ chưa tin vào chính mình – đôi khi có sức mạnh hơn rất nhiều những lời thuyết giảng. Bởi chỉ khi người học cảm thấy được tin tưởng, được tôn trọng, được yêu thương, các em mới đủ can đảm để tự bước đi trên hành trình của chính mình.
Và hành trình ấy diễn ra suốt đời người. Giáo dục không bắt đầu ở cổng trường và cũng không kết thúc ở tấm bằng tốt nghiệp. Nó bắt đầu từ bàn tay dìu dắt của cha mẹ, tiếp nối nơi mái trường phổ thông, đi cùng các em suốt những năm đại học, và còn đi tiếp rất lâu sau khi các em rời ghế nhà trường – trên những nẻo đường nghề nghiệp, trong những lựa chọn làm người. Một con người học suốt đời cũng giống như một ngọn lửa luôn được thắp sáng; và một xã hội học tập là một xã hội mà ở đó mỗi người đều có cơ hội trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.

Sinh viên Khoa Cơ khí chế tạo máy Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM thực hành cùng giảng viên tại phòng thí nghiệm - Ảnh: THANH HÙNG
Triết lý giáo dục ấy không phải là điều gì xa lạ với thế giới. Cách đây ba mươi năm, khi nhân loại chuẩn bị bước vào thế kỷ XXI, UNESCO đã công bố Báo cáo của Ủy ban Quốc tế về Giáo dục thế kỷ XXI, do GS Jacques Delors chủ trì, với đề xuất bốn trụ cột giáo dục có ảnh hưởng sâu rộng trên toàn thế giới: Học để biết – tiếp thu tri thức, phát triển tư duy và năng lực học tập; Học để làm – hình thành kỹ năng, năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn; Học để phát triển bản thân – hoàn thiện nhân cách, trí tuệ và những tiềm năng của mỗi con người; Học để chung sống – hiểu biết, tôn trọng sự khác biệt, hợp tác và xây dựng một thế giới hòa bình. Đó là một tầm nhìn giáo dục rất nhân văn, được hình thành trong bối cảnh nhân loại chuẩn bị bước vào một thiên niên kỷ mới.
Ba mươi năm đã trôi qua, và thế giới đã thay đổi sâu sắc. Internet, dữ liệu lớn, công nghệ số và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo đang làm biến đổi căn bản cách con người tiếp cận tri thức, lao động, sáng tạo và giao tiếp. Nếu trước đây học để biết là một mục tiêu quan trọng, thì hôm nay AI có thể giúp con người biết nhiều hơn với tốc độ nhanh hơn bao giờ hết. Nếu trước đây học để làm là yêu cầu thiết yếu, thì hôm nay máy móc và AI đang đảm nhận ngày càng nhiều công việc mà con người từng phải trực tiếp thực hiện. Nếu trước đây học để phát triển bản thân và học để chung sống là những mục tiêu lớn, thì hôm nay chúng ta còn phải đối diện với một câu hỏi sâu sắc hơn: Điều gì làm nên giá trị đích thực của con người khi máy móc ngày càng có thể mô phỏng nhiều khả năng của con người?
Nguồn SGGP: https://sggp.org.vn/giao-duc-hanh-trinh-thap-sang-tu-ben-trong-post882745.html
