Giống mới chưa thể ra đồng, nông nghiệp khó bứt phá

Không có bão Yagi như năm 2024, không có bão Wipha như năm  2025, vậy mà năm nay, vườn cà chua của HTX Yên Dũng (TP Bắc Ninh) vẫn đứng trước nguy cơ mất trắng. Bà Trần Thị Thu Trang, Phó Giám đốc HTX Rau Sạch Yên Dũng, cho biết thời gian này ở miền Bắc, đáng lẽ sáng ra phải mặc áo khoác rồi. Vậy mà 6 giờ sáng, nắng đã rọi gắt xuống mái nhà màng, hầm hập như giữa mùa hè.

Thiếu giống thích ứng, nhiều ngành hàng chịu sức ép

“Mọi người nghe biến đổi khí hậu thì thấy xa vời lắm. Còn với người làm nông, nó nằm ngay trên từng chiếc lá. Năm ngoái người ta sợ bão. Năm nay không có bão, nhưng El Nino cũng đem đến thách thức không kém”, Phó Giám đốc HTX Yên Dũng chia sẻ.

Trước những biến động khắc nghiệt của thời tiết và áp lực dịch bệnh, HTX Yên Dũng mong muốn ngành nông nghiệp sẽ nhanh chóng có nguồn giống mới, khả năng thích ứng cao với biến đổi khí hậu để duy trì sinh kế nông nghiệp bền vững.

Câu chuyện tại HTX Yên Dũng chỉ là một lát cắt phản ánh bức tranh chung của ngành nông nghiệp cả nước. Khi thời tiết ngày càng cực đoan, điểm nghẽn lớn nhất kìm hãm năng suất và sức cạnh tranh chính là bài toán về nguồn giống – một trong những yếu tố quan trọng của chuỗi giá trị sản xuất nông nghiệp.

Xu hướng hiện nay cần những giống thích ứng với biến đổi khí hậu, hạn chế phải sử dụng phân bón...

Nhìn rộng ra các vùng kinh tế trọng điểm trên cả nước, áp lực về nguồn giống đang hiện hữu rõ nét ở nhiều lĩnh vực chủ lực. Tại Tây Nguyên, theo Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Đắk Lắk, bà Đặng Thị Thủy, đối với ngành hàng cà phê – mũi nhọn xuất khẩu của tỉnh, tình trạng vườn cây già cỗi, năng suất suy giảm do nguồn giống cũ không còn phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng đang diễn ra. Điều này tạo áp lực trong việc đảm bảo năng suất, chất lượng cà phê đồng thời tạo thêm áp lực dịch bệnh mới.

Theo Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, đã có 215 giống cây trồng mới giai đoạn 2021-2025 và thêm 21 giống trong 6 tháng đầu năm 2026 được công nhận, nhưng các vùng phía Nam vẫn đối mặt với thực trạng chất lượng giống chưa đồng đều. Nguồn giống sạch bệnh, chống chịu tốt chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tiễn, trong khi hoạt động nghiên cứu chọn tạo đôi khi chưa gắn chặt với yêu cầu của thị trường và doanh nghiệp.

Điển hình như tại Đồng bằng sông Cửu Long, dù các giống lúa nội địa như OM18 hay OM5451 đã khẳng định được vị thế, nhưng cũng cho thấy một vấn đề là chu kỳ tạo giống truyền thống vẫn kéo dài từ 8 đến 15 năm, dựa phần lớn vào đánh giá kiểu hình ngoài đồng kết hợp chỉ thị phân tử, khiến ngành hàng lúa gạo đối mặt với nguy cơ chậm nhịp trước biến đổi khí hậu.

Không chỉ trồng trọt, lĩnh vực lâm nghiệp cũng ghi nhận nghịch lý tương tự. Giai đoạn 2021-2025, toàn ngành lâm nghiệp đã công nhận 102 giống mới, nâng tổng số giống cây lâm nghiệp lên 346 giống, với khoảng 90% diện tích trồng rừng tập trung được kiểm soát chất lượng giống. Tuy nhiên, năng suất rừng trồng bình quân mới chỉ đạt khoảng 18 m3/ha/năm, thấp hơn đáng kể so với các mô hình thâm canh sử dụng giống cải thiện và quy trình kỹ thuật đồng bộ. Chất lượng giống chưa đồng đều, trong khi một số loài cây đặc hữu có giá trị cao như quế, tre nứa hay dược liệu vẫn thiếu giống được công nhận chính thức.

Trong lĩnh vực thủy sản, áp lực phụ thuộc vào nguồn giống nhập ngoại vẫn là điểm nghẽn hiện hữu. Đơn cử như ngành tôm tại Khánh Hòa, theo Sở NN&MT tỉnh, dù tôm giống nước lợ đã chủ động hoàn toàn công nghệ sinh sản nhân tạo theo chuẩn GlobalGAP, BAP, thì tôm hùm giống trong nước vẫn chưa thể sản xuất nhân tạo. Nguồn khai thác tự nhiên chỉ đáp ứng từ 5- 15%, còn lại trên 85- 90% lượng tôm hùm giống vẫn phải phụ thuộc vào nhập khẩu từ Indonesia và Philippines, khiến người nuôi luôn bị động về chi phí và nguồn cung đầu vào.

Rào cản thể chế cản đường giống mới ra thị trường

Theo các chuyên gia, những điểm nghẽn về nguồn giống và năng suất nông nghiệp xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó rào cản từ hành lang pháp lý và cơ chế chính sách đang là điểm nghẽn cốt lõi.

Hiện nay, khung pháp lý cho một số công nghệ đột phá, đặc biệt là công nghệ chỉnh sửa gen bằng CRISPR/Cas và các sản phẩm sinh học thế hệ mới, vẫn chưa đầy đủ về tiêu chuẩn đánh giá rủi ro, thử nghiệm có kiểm soát, đăng ký và thương mại hóa. Khoảng trống này khiến nhiều kết quả nghiên cứu gen tiên tiến của các nhà khoa học trong nước vẫn phải nằm lại trong phòng thí nghiệm.

Bên cạnh đó, cơ chế đặt hàng khoa học công nghệ chưa gắn chặt với bài toán tăng trưởng của từng chuỗi giá trị, thiếu cơ chế sandbox đủ rõ cho trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn hay công nghệ sinh học nano trong nông nghiệp.

Bò vàng H'Mông là giống bản địa có nhiều giá trị, nếu được đầu tư khai thác hiệu quả sẽ mở ra không gian phát triển lớn.

Trong khi xu thế hiện nay là cần làm chủ giống cây trồng chất lượng cao và chống chịu với biến đổi khí hậu, giảm dịch bệnh, giảm tổn thất sau thu hoạch và tăng tỷ lệ chế biến sâu…

Bà Nguyễn Thị Thành Thực, CEO Công ty cổ phần Công nghệ Phần mềm AutoAgri, cho rằng để phát triển được các chuỗi giá trị về dứa bền vững, giống cây trồng phải bảo chất lượng bằng nuôi cấy mô công nghiệp, kiểm tra sạch bệnh và chú trọng đến giống MD2. Giống phải đạt 95% cây giống chuẩn thì từ đó mới giúp tăng 10-15% năng suất và tỷ lệ quả loại 1.

Bà Lê Thị Ánh Tuyết Giám đốc, Sở NN&MT TP Đồng Nai, cho biết để xuất khẩu được sầu riêng bền vững, giống sầu riêng phải đảm bảo chất lượng bằng cây giống sạch bệnh, định danh DNA, thực  hiện nuôi cấy mô và phát triển được vườn cây mẹ bằng công nghệ số. Có như vậy mới đạt 100% cây giống có nguồn gốc xác thực và giảm tỷ lệ cây chết sau trồng. Theo bà Tuyết, giống cây đảm bảo chất lượng, được xác thực và định danh DNA sẽ là cơ sở để giải quyết tình trạng sản xuất không đồng đều, mỗi vườn một kiểu, không thống nhất, làm ảnh hưởng đến cả ngành hàng.

Ông Phạm Quốc Liêm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nông nghiệp U&I (Unifarm), cho rằng Chính phủ và Bộ NN&MT cần xây dựng cơ chế đánh giá, công nhận những giống cây trồng đã chứng minh hiệu quả thực tiễn và có khả năng tạo lợi thế cạnh tranh chiến lược là sản phẩm công nghệ chiến lược.

Lấy dẫn chứng từ giống chuối Uni126 do Unifarm nghiên cứu từ năm 2018 với khả năng chống chịu bệnh Panama TR4 đạt 95–98% theo đánh giá thực địa và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu, ông Liêm nhấn mạnh rằng việc làm chủ một giống cây trồng có khả năng chống chịu tốt trước dịch bệnh toàn cầu sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh mang tầm quốc tế.

Việc hình thành một cơ chế công nhận giống cây trồng độc lập với các chương trình đặt hàng truyền thống, kết hợp cùng chính sách hỗ trợ bảo hộ sở hữu trí tuệ và thương mại hóa, sẽ là chìa khóa quan trọng. Chỉ khi các rào cản thể chế được tháo gỡ và nguồn giống chất lượng cao được đưa vào sản xuất một cách đồng bộ, nông nghiệp Việt Nam mới có thể vững vàng vượt qua thử thách của biến đổi khí hậu, tiến vào kỷ nguyên phát triển xanh và bền vững.