Giữ bình yên biên giới trong thời đại số

Đồng bào Bru - Vân Kiều ở bản Tân Ly, xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị được cán bộ Đồn Biên phòng Làng Ho, Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Trị hướng dẫn tiếp cận thông tin từ điện thoại thông minh. Ảnh: Đơn vị cung cấp

Tội phạm trên không gian mạng, thách thức mới nơi biên giới

Trong nhận thức truyền thống, bảo vệ biên giới quốc gia gắn liền với quản lý đường biên, mốc quốc giới, kiểm soát cửa khẩu, tuần tra địa bàn và đấu tranh với các loại tội phạm. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi phương thức hoạt động của các đối tượng vi phạm pháp luật. Không gian mạng không chỉ là nơi trao đổi thông tin, giao dịch mà còn có thể bị lợi dụng để tiếp cận nạn nhân, tạo dựng lòng tin, tổ chức hoạt động phạm pháp và che giấu hành vi.

Vụ việc xảy ra tại tỉnh Sơn La, được cơ quan báo chí thông tin trong tháng 5/2026, cho thấy rõ thủ đoạn lợi dụng uy tín của lực lượng vũ trang để lừa đảo trên môi trường số. Các đối tượng giả danh cán bộ hậu cần - kỹ thuật của Bộ đội Biên phòng, liên hệ với các hộ kinh doanh đặt mua phân bón, đồ điện tử, thuốc diệt côn trùng, thuê vận chuyển hàng hóa, thậm chí đặt cơm phục vụ liên hoan. Sau khi tạo lòng tin bằng những đơn hàng có giá trị lớn, chúng yêu cầu người bán chuyển tiền đặt cọc hoặc thanh toán trước cho các đơn vị cung ứng do chúng chỉ định. Khi nhận được tiền, các đối tượng cắt đứt liên lạc.

Theo thông tin được công bố, chỉ trong thời gian ngắn, đã có 3 người bị lừa với tổng số tiền thiệt hại hơn 265 triệu đồng. Đáng chú ý, các đối tượng lợi dụng tâm lý muốn mở rộng hoạt động kinh doanh của tiểu thương, đồng thời sử dụng danh nghĩa cán bộ Biên phòng để khiến giao dịch có vẻ đáng tin cậy. Một cuộc gọi đặt hàng tưởng chừng bình thường đã trở thành khâu mở đầu cho hành vi chiếm đoạt tài sản.

Vụ việc không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho người dân mà còn ảnh hưởng đến uy tín, hình ảnh người lính quân hàm xanh. Qua đó cho thấy, tội phạm trong thời đại số không nhất thiết phải trực tiếp xuất hiện tại địa bàn để thực hiện hành vi. Chỉ bằng các phương tiện liên lạc thông thường, những đối tượng ở xa vẫn có thể dựng lên kịch bản, điều hành giao dịch và tiếp cận nhiều nạn nhân. Thực tế này đặt ra yêu cầu tăng cường cảnh báo, giúp người dân nhận diện thủ đoạn, kiểm chứng danh tính người giao dịch và chủ động thông báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn.

Nguy cơ càng đáng lưu ý khi tội phạm trên không gian mạng có thể đan xen với các hành vi vi phạm pháp luật ngoài thực địa. Những lời mời tuyển dụng việc làm với mức thu nhập bất thường, thủ đoạn dụ dỗ xuất cảnh trái phép, mua bán người hoặc các giao dịch hàng hóa không rõ nguồn gốc có thể bắt đầu từ mạng xã hội, sau đó dẫn đến những hành vi vi phạm pháp luật trên địa bàn biên giới. Ranh giới giữa tội phạm trên mạng và tội phạm truyền thống vì thế ngày càng có sự đan xen.

Đối với địa bàn biên giới, nơi địa hình rộng, dân cư phân tán, điều kiện tiếp cận thông tin và kỹ năng số của người dân chưa đồng đều, những thủ đoạn này đòi hỏi phải được nhận diện từ sớm. Bộ đội Biên phòng không chỉ cần làm tốt công tác quản lý, bảo vệ biên giới trên thực địa mà còn phải chủ động nắm tình hình, phối hợp trao đổi thông tin, nâng cao khả năng phát hiện dấu hiệu vi phạm và tổ chức phòng ngừa phù hợp.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số mở ra những phương thức hỗ trợ thiết thực cho công tác quản lý, bảo vệ biên giới. Việc ứng dụng công nghệ vào quản lý địa bàn, trao đổi thông tin, chỉ huy, điều hành và tuyên truyền pháp luật có thể góp phần rút ngắn thời gian xử lý công việc, nâng cao khả năng phối hợp giữa các lực lượng. Đối với công tác phòng, chống tội phạm, thông tin được tiếp nhận, phân loại, đối chiếu và đánh giá kịp thời sẽ tạo thêm cơ sở để nhận diện phương thức, thủ đoạn hoạt động của các đối tượng.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và khả năng đánh giá tình hình của cán bộ, chiến sĩ. Thông tin trên mạng có thể bị làm giả, xuyên tạc hoặc tạo dựng có chủ đích; do đó, không thể đồng nhất thông tin chưa kiểm chứng với chứng cứ vi phạm. Quá trình tiếp nhận, xác minh và sử dụng thông tin phải tuân thủ quy định của pháp luật, yêu cầu bảo mật và quy trình nghiệp vụ. Cùng với đó, cần tăng cường phối hợp giữa Bộ đội Biên phòng với Công an, Hải quan, chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan trong trao đổi thông tin, xác minh, xử lý vụ việc theo chức năng, thẩm quyền.

Xây dựng “lá chắn số” từ cơ sở, lấy người dân làm trung tâm

Một trong những bài học quan trọng trong đấu tranh với tội phạm công nghệ cao là không thể chỉ trông chờ vào lực lượng chuyên trách mà cần phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và nhân dân. Người dân trực tiếp sinh sống, lao động trên địa bàn thường là những người đầu tiên tiếp xúc với các dấu hiệu bất thường. Khi được trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng số và có kênh phản ánh thuận tiện, họ có thể góp phần phát hiện, ngăn chặn nguy cơ ngay từ cơ sở.

Mô hình “Hòm thư điện tử ẩn danh” do Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu triển khai tại Đồn Biên phòng Vàng Ma Chải là một ví dụ về ứng dụng công nghệ nhằm tăng cường kết nối giữa lực lượng chức năng với nhân dân. Thông qua mã QR được đặt tại các địa điểm thuận tiện như chợ phiên, nhà văn hóa, cửa hàng, người dân có thể sử dụng điện thoại thông minh để gửi thông tin phản ánh về tình hình an ninh, trật tự đến đơn vị Biên phòng mà không cần trực tiếp đến trụ sở.

Từ khi triển khai mô hình vào tháng 2/2025 đến thời điểm thống kê, “Hòm thư điện tử ẩn danh” tại Đồn Biên phòng Vàng Ma Chải đã tiếp nhận 32 tin báo của quần chúng, trong đó, 14 tin có giá trị phục vụ công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Kết quả bước đầu cho thấy, việc ứng dụng công nghệ phù hợp với điều kiện địa bàn đã tạo thêm kênh tiếp nhận thông tin, giúp người dân thuận tiện hơn trong phản ánh tình hình an ninh, trật tự và hỗ trợ lực lượng Biên phòng nâng cao hiệu quả nắm tình hình từ cơ sở.

Thực tiễn cho thấy, việc đưa công nghệ số vào công tác phổ biến giáo dục pháp luật của Bộ đội Biên phòng không dừng lại ở hình thức tuyên truyền một chiều, mà đã tạo ra sự tương tác hai chiều mạnh mẽ. Đúng như đánh giá của Đại tá Cà Văn Lập, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ đội Biên phòng, thành công lớn nhất của các mô hình này là biến công nghệ thành “công cụ hỗ trợ pháp luật” gần gũi với nhân dân. Việc người dân chủ động gửi phản ánh, tin báo qua điện thoại chính là chìa khóa giúp Bộ đội Biên phòng nâng cao năng lực chủ động phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm ngay từ cơ sở.

Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở số lượng tin báo mà còn ở cách thức củng cố mối quan hệ giữa cán bộ, chiến sĩ Biên phòng với nhân dân. Công nghệ mở thêm cánh cửa tiếp nhận thông tin, nhưng niềm tin của người dân mới là nền tảng để thông tin được cung cấp kịp thời, có trách nhiệm và phục vụ hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm.

Đại tá Mai Thăng Long, Chủ nhiệm Chính trị Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu chia sẻ: Cùng với mở rộng các kênh tiếp nhận thông tin, nâng cao kỹ năng số cho người dân là giải pháp phòng ngừa lâu dài. Chúng tôi đã và đang chỉ đạo các đơn vị trực thuộc cử cán bộ thường xuyên xuống địa bàn, nhất là tại những địa bàn vùng sâu, vùng xa, còn gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin chính thống và nhận diện thủ đoạn lừa đảo trên mạng. Đặc biệt, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu đã và đang làm tốt công tác tuyên truyền phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, trình độ tiếp cận công nghệ và đặc điểm văn hóa của từng địa bàn.

Bảo vệ biên giới trong thời đại số không chỉ là giữ vững từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc mà còn là chủ động phòng ngừa những nguy cơ trên môi trường mạng có thể tác động đến an ninh, trật tự và cuộc sống bình yên của nhân dân. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa nghiệp vụ truyền thống với ứng dụng công nghệ, giữa năng lực của lực lượng chuyên trách với sức mạnh của quần chúng, Bộ đội Biên phòng đang góp phần xây dựng thế trận biên phòng toàn dân vững chắc trong tình hình mới.