Giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống trong nhịp sống hiện đại

Bản sắc văn hóa được kết tinh qua lịch sử lâu dài, thể hiện trong phong tục tập quán, lễ hội, tiếng nói, chữ viết, trang phục, ẩm thực, kiến trúc, làn điệu dân ca, dân vũ và nếp sinh hoạt cộng đồng. Đó là những giá trị được hình thành, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, tạo nên sự khác biệt, độc đáo của mỗi vùng đất, mỗi dân tộc. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, bản sắc văn hóa không hề đối lập với hiện đại mà chính là nền tảng để tiếp nhận tinh hoa mới một cách chọn lọc, có bản lĩnh, tránh nguy cơ hòa tan.

Trang phục truyền thống hiện diện trong các hoạt động cộng đồng.

Thực tế cho thấy, những địa phương quan tâm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống thường tạo dựng được hình ảnh riêng, có sức hấp dẫn lâu dài đối với du khách và nhà đầu tư. Văn hóa, khi được nhìn nhận đúng vai trò, không chỉ là lĩnh vực tinh thần mà còn trở thành nguồn lực mềm quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong các lĩnh vực du lịch, dịch vụ và công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, quá trình hiện đại hóa cũng đang đặt ra không ít thách thức cho việc giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống. Nhịp sống nhanh, áp lực mưu sinh cùng sự tác động mạnh mẽ của các trào lưu văn hóa đại chúng khiến nhiều giá trị truyền thống dần bị giản lược hoặc mai một. Một số lễ hội truyền thống bị rút gọn về nghi thức, thậm chí thương mại hóa; nhiều làng nghề đứng trước nguy cơ thất truyền do thiếu người kế nghiệp; những phong tục, tập quán tốt đẹp không còn được thực hành thường xuyên trong đời sống thường ngày.

Đáng chú ý, giới trẻ là lực lượng giữ vai trò kế thừa và lan tỏa văn hóa trong tương lai cũng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ môi trường số và văn hóa toàn cầu. Khoảng cách giữa thế hệ trẻ với văn hóa truyền thống có xu hướng gia tăng nếu thiếu sự định hướng, giáo dục và tạo môi trường trải nghiệm phù hợp. Khi truyền thống bị nhìn nhận như điều xa lạ, kém hấp dẫn, việc bảo tồn sẽ gặp nhiều khó khăn.

Trong bối cảnh đó, vai trò của cộng đồng địa phương được xem là yếu tố then chốt trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa. Tại nhiều địa phương, các nghệ nhân, già làng, trưởng bản vẫn ngày ngày bền bỉ truyền dạy làn điệu dân ca, nghề thủ công, phong tục tập quán cho thế hệ trẻ, coi đó là trách nhiệm và niềm tự hào của mình. Bà Hoàng Thị Minh, phường Nùng Chí Cao chia sẻ: Văn hóa truyền thống không phải để trưng bày trong bảo tàng mà phải được sống trong sinh hoạt hàng ngày. Khi còn người hát dân ca, còn người mặc trang phục truyền thống trong lễ hội, còn người làm nghề của cha ông, thì bản sắc vẫn còn. Nếu lớp trẻ quay lưng, thì dù có ghi chép đầy đủ đến đâu, văn hóa cũng chỉ còn trên giấy.

Để văn hóa truyền thống tồn tại bền vững trong đời sống hiện đại, cần gắn việc bảo tồn với lợi ích thiết thực của người dân. Khi người dân thấy rằng giữ gìn văn hóa không chỉ mang lại niềm tự hào tinh thần mà còn góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập thông qua du lịch cộng đồng, sản phẩm thủ công truyền thống, họ sẽ chủ động tham gia và gìn giữ một cách tự nhiên, lâu dài. Những năm gần đây, nhiều địa phương đã chú trọng gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội. Các lễ hội truyền thống được phục dựng, tổ chức bài bản hơn; các làng nghề được hỗ trợ quảng bá, xây dựng thương hiệu; nhiều giá trị văn hóa phi vật thể được sưu tầm, số hóa và giới thiệu trên các nền tảng truyền thông hiện đại. Việc ứng dụng công nghệ số không làm mất đi giá trị cốt lõi của văn hóa, mà ngược lại, mở ra cơ hội để các giá trị truyền thống tiếp cận gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Giáo dục cũng được xác định là giải pháp lâu dài, mang tính nền tảng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa. Việc đưa nội dung giáo dục văn hóa truyền thống vào nhà trường, kết hợp với các hoạt động trải nghiệm thực tế như tham gia lễ hội, học nghề thủ công, giao lưu với nghệ nhân đã giúp nhiều học sinh, thanh niên có cái nhìn gần gũi và sâu sắc hơn về giá trị văn hóa của quê hương.

Là người trẻ tích cực tham gia các hoạt động văn hóa tại địa phương, chị Nông Thị Huyền, phường Tân Giang, chia sẻ rằng chính những trải nghiệm thực tế đã giúp chị thay đổi cách nhìn về văn hóa truyền thống. Chị Huyền cho biết: Ban đầu tôi tham gia các hoạt động văn hóa chỉ vì tò mò, nhưng càng tìm hiểu càng thấy văn hóa truyền thống rất gần gũi và có nhiều giá trị. Khi được trực tiếp học hát dân ca, tham gia lễ hội, tôi hiểu rằng giữ gìn văn hóa không phải là điều gì xa vời, mà là trách nhiệm chung của thế hệ trẻ hôm nay.

Người dân, du khách được trải nghiệm các hoạt động truyền thống giữa không gian hiện đại của phố đi bộ.

Nếu được tạo điều kiện để sáng tạo và thể hiện, giới trẻ hoàn toàn có thể trở thành cầu nối đưa văn hóa truyền thống hòa vào đời sống hiện đại, từ việc xây dựng các sản phẩm truyền thông số, tổ chức sự kiện văn hóa đến phát triển các mô hình khởi nghiệp gắn với bản sắc bản địa. Sự chủ động của người trẻ chính là yếu tố quan trọng giúp văn hóa truyền thống tiếp tục được lan tỏa trong bối cảnh mới.

Giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống trong nhịp sống hiện đại không phải là sự lựa chọn giữa cũ và mới, mà là quá trình kế thừa, chọn lọc và sáng tạo. Khi mỗi giá trị văn hóa được đặt đúng vị trí trong đời sống hôm nay, truyền thống sẽ không bị phai nhạt mà còn được bồi đắp thêm sức sống mới. Trong dòng chảy hội nhập, bản sắc văn hóa chính là điểm tựa để mỗi cộng đồng tự tin phát triển, đồng thời là sợi dây kết nối các thế hệ, gìn giữ hồn cốt dân tộc cho hôm nay và mai sau.

Đức Duy