Giữ gìn và phát huy nghệ thuật vẽ sáp ong của đồng bào Mông

Đến với các bản làng dân tộc Mông ở Sơn La, không khó để bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ Mông ngồi bên hiên nhà, kiên nhẫn, tỉ mẩn dùng bút tre vẽ hoa văn bằng sáp ong lên từng lớp vải. Đây là một công đoạn không thể thiếu để hoàn thiện một phần của bộ trang phục truyền thống. Những người phụ nữ Mông thường sử dụng loại sáp màu vàng hoặc đen, đun nóng chảy để vẽ hoa văn. Dụng cụ vẽ gồm hai lá đồng gắn vào thanh tre dài khoảng 10-15 cm, tạo khoang chứa sáp và ngòi đồng hình tam giác. Tùy từng họa tiết, người vẽ lựa chọn ngòi to để phác nét, kẻ đường, ngòi nhỏ để tạo những đường hoa văn tinh tế. Các họa tiết chủ yếu được ghi nhớ, truyền tay từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Chị Giàng Thị Dủa, bản Khâu Pùm, xã Mường Chiên, nói: Từ khi 15 tuổi, tôi đã được mẹ dạy vẽ sáp ong trên vải, công việc này đòi hỏi kỹ thuật rất tỉ mỉ, mỗi đường nét phải đều tay để hoa văn được đẹp mắt, đúng khuôn mẫu. Người vẽ vừa phải điều chỉnh nhiệt độ lửa để sáp chỉ vừa đủ nóng chảy, khi vẽ không bị lem, khô nhanh, có độ bám dính tốt để đến công đoạn nhuộm chàm, hoa văn lên màu đẹp như ý muốn.

Phụ nữ Mông bản Khâu Pùm xã Mường Chiên truyền dạy kỹ thuật vẽ sáp ong trên vải.

Kỹ thuật tạo hoa văn bằng sáp ong trên vải yêu cầu cao về sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và kinh nghiệm, đòi hỏi người làm phải làm chủ từng động tác. Sáp ong phải được đun nóng vừa đủ, nếu sáp quá nóng sẽ loang, nguội nhanh sẽ đông khiến nét vẽ bị đứt, bút vẽ phải được đưa đều tay để đường sáp không quá dày hoặc quá mỏng. Hoa văn chủ yếu là những hình khối quen thuộc như hình vuông, chữ thập, quả trám, tam giác, hình tròn, răng cưa… Từ những nét thẳng, nét gấp khúc tưởng như đơn sơ, người phụ nữ Mông khéo léo kết hợp thành các mảng hoa văn cân đối trên mặt vải. Mỗi đường nét được tạo ra bằng sự ghi nhớ và đôi tay đã quen nghề, làm nên vẻ đẹp riêng của trang phục truyền thống.

Bà Mùa Thị Mé, tổ dân phố Pa Khen 3, phường Thảo Nguyên, chia sẻ: Sau khi hoàn thành bước tạo hoa văn bằng sáp ong, tấm vải được đem nhuộm chàm nhiều lần để tạo nên nền xanh đậm đặc trưng. Khi màu chàm đạt độ đậm mong muốn, tấm vải được giặt để loại bỏ lớp sáp. Những phần từng được phủ sáp không bắt màu chàm sẽ hiện lên mảng hoa văn màu sáng trên nền vải chàm. Cuối cùng, vải được phơi khô, làm phẳng và sử dụng để may trang phục truyền thống.

Những đường hoa văn tinh xảo hiện trên nền vải lanh.

Từ một kỹ thuật thủ công truyền thống, vẽ sáp ong trên vải đang dần trở thành trải nghiệm văn hóa hấp dẫn du khách tại các bản làng dân tộc Mông ở Sơn La. Tại bản Hua Tạt, xã Vân Hồ, Tà Xùa hay Ngọc Chiến, các Homestay đã đưa hoạt động này vào dịch vụ trải nghiệm. Du khách được tìm hiểu ý nghĩa hoa văn, trực tiếp cầm bút tre chấm sáp ong và tạo những đường nét trên vải dưới sự hướng dẫn của phụ nữ trong bản. Nhiều nơi còn sáng tạo những sản phẩm như khăn, túi, ví, đồ trang trí ... từ vải có hoa văn sáp ong làm quà lưu niệm, bán cho du khách. 

Anh Tráng A Chu, chủ Homestay A Chu, bản Hua Tạt, xã Vân Hồ, chia sẻ: Chúng tôi vận động phụ nữ trong bản tham gia hướng dẫn, phục vụ du khách trải nghiệm vẽ sáp ong. Từ cách chuẩn bị nguyên liệu, sử dụng bút tre đến tạo hoa văn để du khách được tự tay thực hành. Đây là một trong những dịch vụ trải nghiệm nhận được nhiều phản hồi tích cực của du khách, vừa tạo thêm thu nhập cho chị em, vừa góp phần quảng bá và gìn giữ nghề truyền thống ở địa phương.

Du khách nước ngoài trải nghiệm vẽ sáp ong trên vải tại bản Hua Tạt xã Vân Hồ.

Được trực tiếp trải nghiệm vẽ sáp ong trên vải Homestay tại bản Hua Tạt, xã Vân Hồ, chị Trần Thị Kim Dung, du khách đến từ Hà Nội, hào hứng: Lần đầu tiên được trải nghiệm vẽ sáp ong, tôi rất thích thú khi tự tay tạo nên những hoa văn mình yêu thích trên mặt vải. Những sản phẩm thủ công ở đây khiến tôi muốn mang về để lưu giữ kỷ niệm, làm quà và chia sẻ với người thân, bạn bè. Trải nghiệm này giúp chuyến đi khám phá vùng cao của chúng tôi thêm thú vị và ý nghĩa.

Phụ nữ Mông ở tổ dân phố Pa Khen 3 tỉ mỉ tạo từng đường sáp ong trên nền vải lanh.

Gìn giữ kỹ thuật tạo hoa văn bằng sáp ong, cũng là gìn giữ một phần bản sắc văn hóa của dân tộc Mông. Sáng tạo đưa hoạt động này vào dịch vụ trải nghiệm, giúp du khách có cơ hội trực tiếp khám phá nét đẹp văn hóa đặc sắc của đồng bào vùng cao, từ đó, tạo thêm sức hấp dẫn cho sản phẩm du lịch cộng đồng, du lịch văn hóa của Sơn La.