Giữ hồn làn điệu dân ca quê nhà

Từ lời Then của mẹ đến tình yêu di sản

Chiều muộn ở Đông Khê, tiếng đàn tính vang lên từ ngôi nhà sàn của chị Hà Thị Dảy ở xóm Nà Pá, len qua những mái nhà, hòa vào màu xanh của núi đồi và cánh đồng lúa đang mùa lên xanh. Bên trong căn nhà sàn, 5 người phụ nữ và các thành viên trong Đội dân ca say sưa tập luyện. Người gảy đàn, người cất giọng Then, những câu hát hòa quyện vào nhau tạo nên một không gian đậm đặc sắc màu văn hóa Tày.

Họ là năm chị em ruột: Hà Thị Dảy, Hà Thị Mai, Hà Thị Minh, Hà Thị Phượng, Hà Thị Phòng. Nhiều năm nay, hình ảnh 5 chị em cùng xuất hiện trong các buổi sinh hoạt của Đội văn nghệ Bảo tồn các làn điệu dân ca xã Đông Khê trở nên quen thuộc với người dân địa phương.

Chị Hà Thị Dảy, người chị cả trong gia đình kể rằng, tuổi thơ của 5 chị em gắn liền với những câu hát dân gian được nghe từ bà, từ mẹ. Ngày ấy, cuộc sống khó khăn nhưng mỗi dịp lễ hội, cưới hỏi hay những đêm trăng sáng, tiếng Then, tiếng lượn vẫn vang lên khắp bản làng.

Chị Dảy chia sẻ: Chúng tôi lớn lên cùng lời hát của mẹ, của các bà, các chị trong xóm. Khi còn nhỏ chỉ ngồi nghe rồi thuộc lúc nào không biết. Không có lớp học, không có sách vở, tất cả đều học bằng tai nghe và bằng tình yêu với những câu hát quê hương.

Những lời Then mượt mà, những câu lượn đằm thắm mang theo hơi thở của cuộc sống, của tình yêu quê hương và tình người vùng cao. Tình yêu văn hóa dân tộc cứ thế lớn lên cùng năm tháng. Mỗi người sau này có gia đình, công việc riêng, người làm nông nghiệp, người buôn bán, người chăm lo con cháu n hưng niềm đam mê Then, đàn tính và dân ca truyền thống vẫn được duy trì.

Khi phong trào bảo tồn văn hóa dân tộc được đẩy mạnh ở địa phương, cả 5 chị em đều tham gia đội văn nghệ, tiếp tục gắn bó với những làn điệu từng theo mình suốt tuổi thơ.

Năm chị em bà Hà Thị Dảy luôn dành tình yêu cho dân ca quê hương.

Giữ hồn làn điệu quê nhà

Buổi sinh hoạt văn nghệ không chỉ có tiếng Then và đàn tính. Các chị còn thể hiện lượn Slương - loại hình dân ca mang đậm bản sắc vùng Đông Khê, Thạch An. Giọng hát khi tha thiết, khi réo rắt như lời tâm tình giữa núi rừng. Từng câu hát đối đáp kể về tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa, về cuộc sống lao động và những ước vọng tốt đẹp.

Trong những buổi sinh hoạt, biểu diễn văn nghệ, các chị còn hát Sli, múa chầu. Đây là loại hình dân ca còn ít người biết nên các chị cùng những nghệ nhân trong đội tích cực sưu tầm, luyện tập và truyền dạy cho các thế hệ sau.

Chị Hà Thị Phòng, Phụ trách Đội văn nghệ Bảo tồn các làn điệu dân ca xã Đông Khê cho biết: Then được nhiều người biết đến, nhưng Đông Khê còn có lượn Slương, hát Sli và múa chầu - những nét văn hóa đặc sắc của vùng Thạch An trước đây. Chúng tôi luôn trăn trở làm sao để các loại hình này không bị mai một. Vì vậy, đội thường xuyên luyện tập, biểu diễn và sưu tầm thêm những làn điệu cổ còn lưu giữ trong dân gian.

Nhiều bài hát cổ hiện chỉ còn một số người cao tuổi nhớ được. Mỗi khi biết nơi nào còn người thuộc những làn điệu xưa, các thành viên trong đội lại tìm đến ghi chép, học hỏi rồi truyền lại cho nhau. Công việc ấy đòi hỏi rất nhiều tâm huyết và sự kiên trì, bởi mỗi lời hát được lưu giữ là thêm một phần ký ức văn hóa được bảo tồn.

Bà Nông Thị Hoa, một nghệ nhân trong đội văn nghệ nhận xét: Điều đáng quý ở 5 chị em là sự bền bỉ. Dù ai cũng có gia đình, công việc riêng nhưng khi đội văn nghệ cần, các chị đều có mặt. Nhờ những người tâm huyết như vậy, phong trào văn nghệ dân gian của địa phương được duy trì. Sự hiện diện của 5 chị em không chỉ làm phong phú đời sống văn hóa cộng đồng mà còn góp phần giữ cho Then, lượn Slương, hát Sli và múa chầu tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Chị Hà Thị Phòng hướng dẫn các cháu trong đội văn nghệ hát Then, đàn tính.

“Gieo mầm” văn hóa cho thế hệ trẻ

Không dừng ở biểu diễn, năm chị em còn chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ. Trong những buổi sinh hoạt của đội văn nghệ, các chị kiên nhẫn hướng dẫn từng em nhỏ cách cầm đàn, bấm phím, ngân từng câu Then. Những em mới học còn vụng về, lúng túng, chưa thuộc lời hát được chỉ bảo từ những bước đầu. 

Theo các thành viên đội văn nghệ, trong khoảng 4 - 5 năm trở lại đây, 5 chị em tham gia truyền dạy hát Then, đàn tính cho trên 30 em nhỏ trong xã. Các chị được nhiều trường học mời hướng dẫn học sinh tìm hiểu về văn hóa dân tộc. Chị Hà Thị Mai chia sẻ: Mỗi khi thấy các cháu tự tin biểu diễn một bài Then hay đánh được một bản đàn tính, chúng tôi rất vui. Nhìn các cháu ngày càng yêu thích, tiến bộ và chủ động tìm hiểu văn hóa dân tộc, chúng tôi càng có thêm động lực để tiếp tục truyền dạy.

Không chỉ dạy kỹ năng hát, chơi đàn, các chị còn kể cho học sinh nghe về nguồn gốc của các làn điệu dân ca, ý nghĩa của từng bài hát, điệu múa. Qua đó giúp các em hiểu hơn về văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Theo chị Hà Thị Phòng, điều các chị mong muốn nhất là các em học sinh biết yêu và tự hào về văn hóa dân tộc. Khi đã yêu, các em sẽ tự tìm hiểu và gìn giữ. Đó là cách bảo tồn bền vững nhất.

Những buổi học Then đang giúp văn hóa dân tộc đến gần hơn với thế hệ trẻ. Từ tiếng đàn, câu hát, nhiều em dần quan tâm và tìm hiểu thêm về lượn Slương, múa chầu của quê hương. Em Vy Thanh Trúc, thành viên nhỏ tuổi trong đội văn nghệ xã chia sẻ: Lúc đầu em thấy hát Then khá khó vì phải nhớ nhiều lời và giữ đúng nhịp đàn. Được các bà, các cô trong đội văn nghệ hướng dẫn tận tình, em dần yêu thích và tự tin hơn. Em thích mặc trang phục dân tộc và biểu diễn những bài hát về quê hương. Em muốn tiếp tục học thành thạo để sau này có thể dạy lại cho các em nhỏ hơn.

Với 5 chị em bà Dảy, mỗi em học sinh biết hát một bài Then, gảy một điệu đàn tính hay hiểu thêm về lượn Slương, múa chầu đều là một "hạt giống văn hóa" được gieo xuống mảnh đất quê hương. Với họ, việc bảo tồn văn hóa đôi khi không bắt đầu từ những dự án lớn hay những hội trường đông người mà bắt đầu từ những việc giản dị: dành thời gian, công sức để gìn giữ và trao truyền những giá trị cha ông để lại. Họ giữ cho tiếng đàn tính không lặng im, để những câu Then vẫn ngân vang giữa bản làng, lượn Slương, hát Sli và múa chầu tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Từ những câu hát được truyền lại trong mái nhà nhỏ năm nào, 5 chị em đã viết nên một câu chuyện đẹp về tình yêu văn hóa dân tộc bằng sự bền bỉ và chân thành. Những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương nhờ đó tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa trong dòng chảy của thời gian.