Giữ 'lá chắn xanh' cho vành đai biển của Huế - Bài 1: Biển tiến, rừng lùi

 Cây dương liễu ở phường Thuận An bị cưa hạ.

Dọc dải cát vùng ven biển thành phố Huế, những cánh rừng phi lao, keo tràm từng được ví như “bức tường xanh” chắn gió, giữ cát và bảo vệ làng mạc đang xuất hiện ngày càng nhiều khoảng trống. Có nơi cây bị chặt hạ trái phép, có nơi rừng bị cháy, đổ gãy sau thiên tai hoặc suy giảm bởi xâm thực. Phía sau những gốc cây còn sót lại là sức ép ngày càng lớn từ thiên nhiên, đất đai và hoạt động dân sinh.

“Mất cây là mất đi một lớp bảo vệ”

Tại khu vực ven biển Thuận An, những gốc phi lao bị đốn hạ nằm xen giữa các khoảng rừng thưa. Nhiều thân cây khác bị bật gốc sau những trận gió bão. Có những khoảnh rừng cây chết cháy, thưa dần dưới tác động khắc nghiệt của thời tiết. Ông Ngô Mạnh, người dân Phú Thuận (cũ) cho rằng, phi lao không chỉ tạo bóng mát mà còn giữ vai trò chắn gió, giữ cát, bảo vệ khu dân cư. “Rừng phi lao ở đây như bức tường chắn gió, chắn cát cho dân. Mất cây là mất đi một lớp bảo vệ”, ông Mạnh chia sẻ.

Dọc tuyến ven biển Thuận An - Hải Dương - Phú Thuận (phường Thuận An), sự suy giảm của rừng càng đáng chú ý khi đặt cạnh những biến động mạnh của đường bờ. Một nghiên cứu về biến động bờ biển khu vực cửa biển Thuận An cho thấy, giai đoạn 1994 - 2025, riêng khu vực cửa biển Thuận An phía Hải Dương đã mất khoảng 16ha đất. Có những đoạn đường bờ bị xâm thực từ 100 - 200m, tốc độ trung bình khoảng 5m/năm.

Đáng chú ý, so với năm 2005, hiện nay, khu vực quanh cửa biển Thuận An đã mất khoảng 30,2ha rừng phòng hộ ven biển. Trong đó, Phú Thuận mất khoảng 13,9ha, Thuận An 9,7ha và Hải Dương 6,6ha. Những con số này cho thấy sự biến động của rừng phòng hộ không thể tách rời diễn biến đường bờ. Khi biển tiến vào, rừng là một trong những lớp đầu tiên hứng chịu tác động. Nếu rừng thưa đi, khả năng giữ cát, giảm sức gió và tạo vùng đệm trước sóng biển cũng suy giảm.

Tại Phú Thuận, đoạn bờ biển dài khoảng 4,5km có nhiều vị trí chưa được xây dựng kè bị sạt lở mạnh. Khu vực bãi tắm giáp Thuận An có đoạn dài khoảng 300m bị biển ăn sâu 30 - 40m; đoạn Tân An - Xuân An dài khoảng 1.420m bị xâm thực 20 - 30m; đoạn giáp Phú Hải dài khoảng 180m cũng bị xâm thực từ 20 - 30m. Riêng đoạn Tân An - Xuân An ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 860 hộ với 4.087 nhân khẩu.

Từng có thời điểm, tại Phú Thuận, sóng biển cuốn trôi nhiều cây dương liễu lâu năm thuộc rừng phòng hộ. Đoạn bờ dài khoảng 400m ở An Dương 1 cũng từng bị sạt lở mạnh. Những thân cây bị sóng đánh bật gốc nằm trên cát là hình ảnh rõ nét về sự tổn thương của vành đai phòng hộ.

 Cây dương liễu ở phường Thuận An bị chết, thưa dần dưới tác động của thời tiết.

Ông Đào Văn Toàn, Trưởng thôn Đông Dương, xã Vinh Lộc cho biết, trước đây khu vực ven biển có một bãi cát rộng. Qua nhiều năm, biển ngày càng lấn sâu vào đất liền. “Cứ mỗi năm bờ biển bị lấn sâu vào đất liền khoảng 7m, đến nay ước tính chừng 150m. Phía trong bãi biển trước đây là vùng sản xuất rau màu hơn 7ha, nay chỉ còn chưa đầy 1ha, chủ yếu trồng dưa hấu”, ông Toàn nói.

Sức ép kép từ thiên nhiên và con người

Sự suy giảm rừng phòng hộ ven biển Huế không bắt nguồn từ một nguyên nhân đơn lẻ. Từ phía biển, sóng lớn, bão, lũ và quá trình xói lở liên tục tác động vào đường bờ. Trong khi đó, sự thiếu hụt bồi tích và những thay đổi trong quá trình vận chuyển bùn cát khiến khả năng phục hồi tự nhiên của bãi biển bị hạn chế.

GS. Hirai Yukihiro, Đại học Komazawa (Nhật Bản) cho rằng, khu vực cửa biển Thuận An có địa hình bờ biển tương đối thoáng, vật liệu bờ có độ gắn kết kém nên dễ chịu tác động của sóng và dòng chảy. Các yếu tố đáng chú ý gồm sóng và dòng chảy lớn, bão và lũ có xu hướng gia tăng cường độ, sự thiếu hụt bồi tích và mất cân bằng trong vận chuyển bùn cát dọc bờ.

Khi lượng vật liệu bồi tích không đủ, bãi biển khó duy trì chiều rộng cần thiết. Sóng biển dễ tác động trực tiếp vào bờ, lấy đi lớp cát và tiến sâu vào đất liền. Khi đó, chân rừng phòng hộ cũng trở thành nơi hứng chịu sức mạnh của biển.

Bên cạnh tác động của thiên nhiên, sức ép từ con người cũng là một nguyên nhân đáng lưu ý. Tháng 7/2025, vụ khai thác rừng trái phép tại khu vực Phong Quảng (Quảng Công cũ) cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề này. Cơ quan chức năng xác định tổng diện tích bị khai thác trái phép là 3,1416ha, trong đó 2,5843ha là rừng phòng hộ và 0,5573ha rừng sản xuất. Có 1.461 cây keo lưỡi liềm bị khai thác, trong đó có 1.331 cây thuộc diện tích rừng phòng hộ. Đây là diện tích rừng trồng thuộc dự án trồng rừng phòng hộ vùng cát, được trồng từ năm 2008.

Hơn 2,58ha rừng phòng hộ bị tác động không chỉ là con số trên bản đồ. Với vùng đất cát ven biển khắc nghiệt, để hình thành một cánh rừng phòng hộ phải mất nhiều năm chăm sóc. Mỗi khoảng rừng bị mất đồng nghĩa với một phần “lá chắn” tự nhiên bị khoét thủng.

Tại các khu vực Ngũ Điền, Quảng Công, Quảng Ngạn (cũ), nay thuộc phường Phong Quảng, hay Hải Dương thuộc phường Thuận An, nhu cầu xây dựng công trình giao thông, nhà ở, nuôi tôm trên cát và các hoạt động sử dụng đất khác cũng tạo sức ép lên rừng phi lao, keo tràm phòng hộ ven biển.

Ông Đặng Tân, người dân phường Thuận An cho biết, khu vực đê chắn sóng Hải Dương trước đây từng có những khoảnh rừng phi lao. Hiện nay, sóng biển đã xâm thực vào gần khu dân cư. Một số trường hợp lén lút chặt phi lao làm chất đốt vì cho rằng đây là những cây do họ trồng trước khi khu vực này được Nhà nước quy hoạch thành rừng phòng hộ.

 Cháy rừng trong mùa hè ở Phong Quảng.

Câu chuyện cho thấy mối quan hệ giữa quyền sử dụng đất, sinh kế và yêu cầu bảo vệ rừng vẫn cần được giải quyết bằng việc quản lý chặt chẽ, tuyên truyền và tạo sự đồng thuận trong cộng đồng.

Gian nan bài toán giữ rừng trên cát

Ông Phạm Văn Đào, Phó Chủ tịch UBND xã Vinh Lộc cho biết, địa hình bờ cát dài, việc đi lại khó khăn, thời tiết khắc nghiệt khiến công tác tuần tra, kiểm soát gặp nhiều hạn chế. Cộng đồng địa phương có tinh thần bảo vệ rừng khá cao, thường xuyên chăm sóc và bảo vệ rừng. Tuy nhiên, hằng năm, rừng vẫn chịu tác động mạnh của thiên tai và xâm thực.

Một trong những khó khăn hiện nay là công tác giám sát. Lực lượng bảo vệ rừng còn thiếu các công cụ, thiết bị công nghệ như flycam, bản đồ số cập nhật theo thời gian thực để phát hiện sớm những biến động bất thường. Việc rà soát, lập bản đồ chi tiết những khu vực rừng suy thoái, mật độ cây thưa, cây già cỗi hoặc gãy đổ sau thiên tai cũng gặp không ít khó khăn.

Trong khi đó, rừng ven biển biến động theo từng mùa, từng trận bão. Một khoảnh rừng hôm nay còn tương đối nguyên vẹn nhưng sau một trận bão lớn có thể xuất hiện hàng loạt cây bật gốc. Nếu không được kiểm tra và phục hồi kịp thời, khoảng trống có thể tiếp tục mở rộng.

Giải pháp trước mắt tại xã Vinh Lộc là phân loại diện tích cần phục hồi, tái sinh tự nhiên; diện tích cần trồng dặm, trồng bổ sung; diện tích phải thanh lý để trồng lại. Những cây bị gãy đổ, già cỗi được tính đến phương án thay thế bằng các loài cây có bộ rễ sâu, chịu mặn, chịu hạn và chịu gió bão tốt như phi lao dòng cải tiến, mù u, đước... Thuận lợi là giữa tháng 6 vừa qua, Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Huế đã hỗ trợ 4.000 cây phi lao giúp Vinh Lộc tiếp tục kế hoạch phủ xanh dải cát ven biển.

Dù vậy, với rừng phòng hộ ven biển, trồng thêm cây chỉ là một phần của câu chuyện. Quan trọng không kém là giữ được những cây đang tồn tại, ngăn chặn các tác động làm suy giảm rừng và bảo vệ được không gian để rừng tiếp tục phát triển. Bởi mỗi khoảng rừng bị mất hôm nay không chỉ để lại một khoảng trống trên vùng cát, mà còn làm suy giảm một lớp bảo vệ tự nhiên cho cộng đồng ven biển và hệ sinh thái dọc hơn 120 km bờ biển Huế.