Giữ 'lá chắn xanh' cho vành đai biển của Huế - Kỳ 2: Rừng thưa, hiểm họa sát sườn

Dọc tuyến đường bê tông phía trong khu vực nuôi tôm trên cát ven biển, từ Điền Hòa đến Điền Hải (cũ) nay thuộc các phường Phong Phú và Phong Quảng, những ngày nắng gắt, gió từ biển thổi vào mang theo từng lớp cát mịn. Cát vượt qua những khoảng trống của thảm thực vật, tràn xuống mặt đường. Có đoạn, mặt đường bê tông vốn bằng phẳng xuất hiện những vệt cát kéo dài. Xe máy đi qua phải giảm tốc độ, người điều khiển liên tục đánh lái để tránh những mô cát chắn ngang đường.

Tuyến bê tông nối từ Phong Hải đến khu vực Điền Hải (cũ) cũng thường xuyên chịu cảnh tương tự. Mùa hè, khi những đợt gió mạnh từ biển thổi vào, cát bay mù. Mùa mưa bão, gió lớn kết hợp với cát di động khiến nhiều đoạn đường bị bồi lấp.

Ông Trần Động, người dân cao niên ở tổ dân phố Phong Hải 1, phường Phong Quảng cho rằng, sự khác biệt giữa một dải cát có rừng và một dải cát bị trơ trụi có thể nhìn thấy rất rõ. Khi còn rừng, những hàng phi lao, keo tràm đứng thành từng lớp, chắn gió từ phía biển. Cát được giữ lại dưới chân cây, trên thảm mục và trong hệ thống rễ. Khi rừng thưa dần, khoảng trống xuất hiện, gió có thêm “đường đi”, cát bắt đầu di chuyển.

Tại tuyến đường ven biển thôn Đông Dương, xã Vinh Lộc, tình trạng cát bồi lấp cũng xảy ra thường xuyên, nhất là trong mùa mưa bão. Những lớp cát mỏng ban đầu có thể dễ dàng dọn đi, nhưng nếu lặp lại liên tục, lượng cát tích tụ ngày càng lớn, ảnh hưởng đến việc đi lại, vận chuyển hàng hóa và sinh hoạt của người dân.

Các nghiên cứu của Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam xác định vùng cát ven biển là khu vực sinh thái khắc nghiệt, trong đó cát di động có thể uy hiếp đất sản xuất và đời sống. Các đai rừng phòng hộ trên đụn cát có tác dụng chắn gió, cố định cát và cải thiện điều kiện đất, môi trường.

Tiêu chuẩn quốc gia về rừng phòng hộ ven biển cũng xác định chức năng của loại rừng này là giảm cường độ gió, chắn cát di động, bảo vệ sản xuất nông nghiệp, khu dân cư, khu đô thị và các công trình khác. Do đó, khi một khoảng rừng bị mất, vấn đề không chỉ là mất những thân cây mà còn là nguy cơ hình thành khoảng trống để cát di động, "bay, nhảy". 

Nếu cát bay là mối nguy có thể nhìn thấy từng ngày, xâm thực bờ biển lại diễn ra âm thầm nhưng để lại hậu quả sâu rộng. Tại thôn Đông Dương, xã Vinh Lộc và nhiều khu vực bờ biển Thuận An, đường bê tông dân sinh ngày càng nằm gần hơn với mép biển. Khoảng cách giữa biển, rừng và công trình dân sinh bị thu hẹp. Mỗi đợt sóng lớn hoặc một trận bão mạnh có thể làm thay đổi hiện trạng trong thời gian ngắn.

Từ phía bắc vào phía nam, nhiều khu vực ven biển Huế từng ghi nhận tình trạng xâm thực, sạt lở diễn biến phức tạp, lấn sâu vào đất liền hàng chục, hàng trăm mét. Phía sau mỗi mét đất bị biển lấy đi là đất sản xuất, đường giao thông, công trình, sinh kế và không gian sống của người dân.

Ông Lê Đình Phong, Chủ tịch UBND phường Thuận An cho biết, trên địa bàn phường từ nhiều năm qua xuất hiện nhiều điểm sạt lở bờ biển. Từng có thời điểm người dân Phú Thuận phải chứng kiến biển lấn sâu vào đất liền, nhiều hộ phải di dời. Riêng năm 2023, toàn tuyến bờ biển Phú Thuận dài khoảng 4,3km được ghi nhận bị sạt lở và biển ăn sâu vào đất liền, khiến gần 140 hộ dân phải di dời tái định cư.

Cũng trong năm 2023, Hội đồng Nhân dân (HĐND) tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là thành phố Huế) ban hành Nghị quyết 24/NQ-HĐND ngày 20/10 về chủ trương đầu tư dự án xử lý khẩn cấp sạt lở bờ biển đoạn qua xã Phú Thuận. Hồ sơ dự án xác định mục tiêu ngăn chặn xói lở, xâm thực, bảo vệ khu dân cư, đất nuôi trồng thủy sản, đất rừng phòng hộ ven biển và sinh kế người dân. Điều đó cho thấy, câu chuyện bảo vệ bờ biển không thể tách rời việc bảo vệ rừng phòng hộ.

Theo ông Phạm Văn Đào, Phó Chủ tịch UBND xã Vinh Lộc, địa phương hiện có 303,22ha đất có rừng, trong đó rừng phòng hộ ven biển chiếm 67,47ha, trải dài khoảng 7km dọc bờ biển. Dải rừng này có vai trò chắn gió, chắn bão, ngăn cát bay, cát nhảy, hạn chế sạt lở và xâm thực ven biển, đồng thời góp phần bảo vệ nguồn nước ngầm cho các khu dân cư.

Phó trưởng Phòng Kinh tế - Hạ tầng và Đô thị phường Phong Quảng Bùi Ngọc Đăng cho rằng, trong điều kiện địa phương thường xuyên chịu tác động của bão, gió mạnh và cát di động, những hàng cây ven biển giống như một lớp đệm giữa biển và khu dân cư. Dải rừng đủ dày có thể làm giảm tốc độ luồng gió trước khi gió tiến sâu vào đất liền; hệ thống rễ cây giúp giữ đất, cố định cồn cát. Khi bão, triều cường và sóng lớn xuất hiện, lớp cây phía trước góp phần làm giảm tác động trực tiếp lên khu vực gần bờ. 

PGS. TS. Hoàng Huy Tuấn, Trưởng khoa Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế phân tích, vai trò của rừng phòng hộ ven biển cần được nhìn nhận như một hệ thống phòng vệ tự nhiên chứ không đơn thuần là diện tích cây xanh. Trước hết, rừng có chức năng chắn gió và giữ cát. Trên vùng đất cát ven biển, gió mạnh có thể cuốn các hạt cát từ biển vào đất liền. Khi đai rừng đủ rộng và mật độ phù hợp, thân, cành và tán cây làm giảm tốc độ gió; hệ thống rễ giữ đất, trong khi thảm thực vật dưới tán giữ lại một phần cát.

Đặc biệt, những cánh rừng hình thành trên cồn cát có ý nghĩa trong việc ổn định địa hình. Nếu cây bị chặt phá hoặc rừng suy thoái, lớp phủ thực vật giảm xuống, bề mặt cát dễ bị gió bóc tách và vận chuyển. Nếu kéo dài, quá trình này có thể tạo ra những vùng cát di động, đe dọa đường sá, đất sản xuất và công trình trên bờ.

Điều đáng lo là suy thoái rừng không nhất thiết bắt đầu từ một vụ chặt phá lớn. Đó có thể là một khoảng rừng bị mở để làm đường, một khu vực bị tác động bởi hoạt động dân cư, du lịch, xây dựng hoặc những điểm tập kết rác xuất hiện giữa rừng.

Tại khu vực rừng phòng hộ ven biển thôn 2, xã Hải Dương cũ nay là phường Thuận An, cơ quan chức năng từng tiếp nhận phản ánh về việc hình thành bãi rác sinh hoạt trong rừng và sau đó tổ chức thu gom, xử lý. Những tác động tưởng như nhỏ nếu lặp đi lặp lại có thể làm suy giảm chất lượng rừng, ảnh hưởng cảnh quan, môi trường và khả năng thực hiện chức năng phòng hộ.

Một cây phi lao trưởng thành có thể mất nhiều năm mới hình thành bộ rễ và tán đủ lớn để phát huy tác dụng. Vì vậy, khi một khoảng rừng bị chặt phá, trồng cây mới không đồng nghĩa chức năng phòng hộ lập tức trở lại như cũ. Khoảng trống về thời gian ấy có thể trở thành điểm yếu trước thiên tai.

Ở Vinh Lộc, chính quyền địa phương đã phân định ranh giới rừng phòng hộ, phối hợp với lực lượng kiểm lâm theo dõi, quản lý; đồng thời tăng cường phối hợp với công an để kiểm tra, xử lý hành vi xâm phạm, khai thác rừng trái phép nếu phát hiện. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng rừng phục vụ các dự án phát triển kinh tế cũng phải được kiểm soát theo quy định.

Bảo vệ rừng vì thế không chỉ là giữ lại những hàng cây ven biển. Đó còn là bảo vệ khoảng cách an toàn giữa biển với khu dân cư, giữ đất sản xuất, đường giao thông và các công trình dân sinh.

Những thân phi lao, keo tràm đứng lặng trong gió có thể không mang lại giá trị kinh tế tức thời như một công trình xây dựng hay khu dịch vụ. Nhưng chúng âm thầm giữ đất, giữ cát, giảm gió và tạo thêm khoảng cách an toàn cho cộng đồng trước sự biến động từ biển ngày càng khó lường.

Kỳ 3: Gia cố "tấm khiên xanh" trước biến đổi khí hậu