Giữ tương lai con trẻ từ mỗi mái ấm vùng cao

Tuyên truyền phổ biến pháp luật về hôn nhân gia đình và phòng chống tảo hôn

Gian nan nhưng bền bỉ, cuộc chiến đẩy lùi tảo hôn ở vùng cao hôm nay chính là hành trình thức tỉnh từ bên trong mỗi mái ấm, để gia đình thực sự trở thành chiếc nôi chở che, nuôi dưỡng tương lai.

Những rào cản xã hội dẫn đến tảo hôn

Em V.T.T. (xã Môn Sơn) kết hôn khi chưa đủ tuổi theo quy định pháp luật. Em kể, do bản làng xa trung tâm, đường sá cách trở, gia đình khó khăn nên không được học hành đến nơi đến chốn. T. ởnhà làm nương rẫy, khi có người đến hỏi cưới thì đồng ý lập gia đình. Câu chuyện của T. không phải cá biệt. Ở nhiều xã vùng sâu, vùng xa, phần lớn các trường hợp tảo hôn đều xuất phát từ việc bỏ học sớm, thiếu điều kiện tiếp cận thông tin, chịu ảnh hưởng nặng nề của tập quán lâu đời.

Nhằm từng bước tháo gỡ thực trạng này, Đồn Biên phòng Môn Sơn đã phối hợp với chính quyền địa phương và các đoàn thể triển khai nhiều mô hình tuyên truyền, hỗ trợ sinh kế và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Trong đó, CLB Phụ nữ tham gia bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới được thành lập, thu hút hàng chục hội viên nữ tham gia sinh hoạt định kỳ hằng tháng. Thông qua hình thức trao đổi gần gũi, trực quan, cán bộ Biên phòng lồng ghép nội dung về phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, bạo lực gia đình, gìn giữ bản sắc văn hóa… giúp chị em hiểu rõ hệ lụy của việc kết hôn sớm.

Ở bản Phá Lỏm, xã Tam Thái, vài năm trước, hình ảnh học sinh bỏ học giữa chừng để lấy vợ, lấy chồng từng diễn ra phổ biến. Trưởng bản Chả Chống cho biết: “Con gái 13, 14 tuổi lấy chồng là chuyện bình thường. Hệ lụy kéo theo là nghèo đói, bệnh tật, sinh con khi chưa đủ điều kiện. Nhờ đẩy mạnh tuyên truyền và vận động cộng đồng, tư duy của người dân đã dần thay đổi. Giờ bà con hiểu phải cho con học hành, đủ tuổi mới dựng vợ gả chồng để có tương lai tốt hơn”.

Xã biên giới Tam Thái có địa bàn rộng, dân cư phân tán khiến công tác tuyên truyền gặp nhiều khó khăn. Ông Lô Dương Khánh, Chủ tịch UBND xã cho biết, địa phương không chỉ tuyên truyền qua họp dân mà còn cử cán bộ đến từng hộ gia đình, sử dụng song ngữ phổ thông - tiếng dân tộc, phát huy vai trò già làng, người có uy tín để tạo sự đồng thuận.

Ở nhiều địa bàn vùng cao, nhà trường được xem là “lá chắn phòng vệ” quan trọng. Tại Trường PTDT bán trú THCS Tam Hợp, ngoài nhiệm vụ giảng dạy, giáo viên còn thường xuyên tổ chức sinh hoạt chuyên đề về sức khỏe sinh sản vị thành niên, Luật Hôn nhân và Gia đình...

Theo bà Lương Thị Luyện - Hiệu trưởng nhà trường, mô hình bán trú giúp học sinh có môi trường sinh hoạt ổn định, hạn chế nguy cơ bỏ học. Khi phát hiện học sinh nghỉ học dài ngày hoặc có dấu hiệu tảo hôn, nhà trường lập tức phối hợp gia đình và chính quyền địa phương để can thiệp sớm.

Con số giảm, nhưng nguy cơ vẫn hiện hữu

Theo Sở Dân tộc và Tôn giáo Nghệ An, giai đoạn 2021-2025, tình trạng tảo hôn trên địa bàn tỉnh có xu hướng giảm dần. Nếu năm 2021 ghi nhận 309 trường hợp thì năm 2022 còn 295, năm 2023 giảm xuống 230, năm 2024 tiếp tục hạ mạnh còn 108 và đến năm 2025 chỉ còn 95 trường hợp.

Tuy vậy, con số 87 trường hợp hôn nhân cận huyết thống vẫn là hồi chuông cảnh báo. Các địa bàn tiềm ẩn nguy cơ cao tập trung chủ yếu ở các xã Kỳ Sơn, Tương Dương, Con Cuông, Quế Phong và Quỳ Châu.

Tại xã Mường Lống, nơi đông đồng bào Mông sinh sống, tảo hôn vẫn là bài toán nan giải. Từ năm 2023 đến nay, địa phương ghi nhận 63 cặp tảo hôn. Theo cán bộ xã Và Bá Xử, tập quán lâu đời, trình độ dân trí còn hạn chế và tình trạng mù chữ khiến người dân khó tiếp cận pháp luật là những rào cản lớn.

Ở xã Na Loi, trong 3 năm gần đây cũng xảy ra 11 trường hợp tảo hôn, chủ yếu do yêu sớm, bỏ học giữa chừng. Không ít gia đình dù biết con chưa đủ tuổi nhưng vẫn tổ chức cưới theo phong tục, buộc chính quyền phải xử phạt hành chính.

Đánh giá chung, Sở Dân tộc và Tôn giáo Nghệ An cho rằng nguyên nhân tồn tại bắt nguồn từ nhận thức cộng đồng chưa đồng đều, tập quán lạc hậu ăn sâu trong đời sống, chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe và sự vào cuộc chưa thật sự quyết liệt ở.

Trong bức tranh nhiều thách thức ấy, mô hình “Gia đình, dòng họ, bản khối không tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” đang trở thành điểm sáng tại các xã miền núi, khi tạo ra cam kết cộng đồng, thúc đẩy sự thay đổi từ bên trong mỗi gia đình, dòng họ. Hiện mô hình đã phát huy hiệu quả tại nhiều bản như Trường Sơn (xã Nậm Cắn), Đỉnh Sơn, Đỉnh Sơn 1 (xã Hữu Kiệm), Hín Pèn (xã Bảo Nam)… và tiếp tục được nhân rộng ở các địa bàn có nguy cơ cao.

Cùng với đó, tỉnh Nghệ An đẩy mạnh các hoạt động thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2025. Việc triển khai Tiểu dự án 2, Dự án 9 được xác định là giải pháp trọng tâm nhằm giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết.

Nổi bật trong chuỗi hoạt động này là Hội thi “Tìm hiểu pháp luật về phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống năm 2025”, tổ chức tại các trường PTDT THCS nội trú, bán trú ở 8 địa phương gồm Yên Hòa, Tam Quang, Quỳ Hợp, Tam Thái, Quỳ Châu, Châu Tiến, Con Cuông và Châu Khê.

Việc lựa chọn các trường nội trú, bán trú vùng cao làm điểm tổ chức hội thi thể hiện sự quan tâm đặc biệt tới nhóm học sinh có nguy cơ cao. Đây cũng được xem là lực lượng nòng cốt tạo ra sự thay đổi nhận thức lâu dài, bền vững. Khi nhà trường, gia đình và chính quyền cùng tham gia, thông điệp pháp luật không chỉ dừng lại trong lớp học mà lan tỏa tới từng thôn bản, từng hộ gia đình.

Theo ông Vy Mỹ Sơn, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo Nghệ An, chuỗi giải pháp từ tuyên truyền, giáo dục, xây dựng mô hình cộng đồng đến tăng cường phối hợp liên ngành đang từng bước tạo chuyển biến trong công tác phòng chống tảo hôn ở Nghệ An.

“Khi nhận thức được nâng cao, hành vi được điều chỉnh và sự đồng thuận xã hội ngày càng rõ nét, mục tiêu giảm thiểu, tiến tới xóa bỏ hủ tục tảo hôn và hôn nhân cận huyết ở vùng cao không còn là kỳ vọng xa vời, mà đang dần trở thành hiện thực” ông Sơn nhận định.

PHẠM NGÂN