Gỡ nút thắt đấu thầu: Trao quyền thế nào để người thực thi dám quyết?

Sửa Luật cần tháo gỡ những vướng mắc trong mua sắm thuốc, thiết bị y tế đến lựa chọn nhà thầu, thanh quyết toán hợp đồng... (Ảnh chinhphu.vn)

Khi thủ tục trở thành nỗi lo của người thực thi

Câu chuyện đấu thầu thuốc, trang thiết bị y tế được đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (Đoàn TP.HCM) đề cập từ những khó khăn mà các bệnh viện công lập đang gặp phải. Theo đại biểu, mỗi lần quy định thay đổi, những người trực tiếp thực hiện lại phải điều chỉnh cách làm, trong khi chỉ một sai sót về thủ tục cũng có thể dẫn đến những hệ lụy khi thanh tra, kiểm tra hoặc thanh toán bảo hiểm y tế.

Có trường hợp quá trình lựa chọn nhà thầu kéo dài, phải hủy thầu, khiến bệnh viện không có thuốc phục vụ điều trị. Người bệnh buộc phải ra ngoài tự mua, trong khi việc bảo hiểm y tế có thanh toán khoản chi phí này hay không vẫn chưa rõ ràng.

Từ thực tế đó, bà Phạm Khánh Phong Lan đặt vấn đề đấu thầu không phải con đường duy nhất để bảo đảm hiệu quả mua sắm, cũng không đồng nghĩa có thể loại bỏ hoàn toàn tiêu cực. Việc áp dụng quy trình đấu thầu đối với quá nhiều hoạt động, kể cả những nhu cầu mua sắm thông thường, đang tạo thêm những ràng buộc cho đơn vị thực hiện.

Đại biểu đề nghị xem xét thu hẹp phạm vi bắt buộc áp dụng Luật Đấu thầu, đồng thời nghiên cứu thí điểm cơ chế không cần đấu thầu đối với một số trường hợp, trước hết là thuốc và trang thiết bị y tế. Kết quả thí điểm sẽ được đánh giá về hiệu quả tiết kiệm và khả năng phòng ngừa tiêu cực.

Những khó khăn này được đại biểu Dương Minh Tuấn làm rõ hơn từ kinh nghiệm tham gia các gói thầu mua sắm kit xét nghiệm năm 2021. Một quy trình được thể hiện khá ngắn gọn trong luật nhưng khi triển khai phải trải qua nhiều công đoạn, từ tổng hợp nhu cầu của các khoa, phòng, lập kế hoạch, phê duyệt đến thẩm định giá và lựa chọn nhà thầu.

Ngay cả khi hoàn thành những thủ tục ban đầu, việc lựa chọn sản phẩm cũng không đơn giản. Có thiết bị giá mua thấp nhưng sinh phẩm đi kèm đắt, trong khi thiết bị giá cao hơn lại có những ưu điểm khác. Nếu lựa chọn sản phẩm giá cao, chủ đầu tư phải giải trình vì sao không chọn phương án rẻ hơn; nhưng nếu chỉ căn cứ giá mua ban đầu thì chưa chắc đã lựa chọn được phương án phù hợp.

Một khó khăn khác là chứng thư thẩm định giá và ý kiến của đơn vị tư vấn chỉ có giá trị tham khảo. Khi cơ quan chức năng kiểm tra, trách nhiệm đối với quyết định lựa chọn vẫn thuộc chủ đầu tư.

Từ những trường hợp này, đại biểu Trần Hoàng Ngân đặt vấn đề về trách nhiệm của người đứng đầu bệnh viện. Theo ông, nếu có hành vi tham nhũng và bằng chứng cụ thể thì phải xử lý nghiêm, nhưng cần phân biệt với những sai sót khách quan, lỗi nghiệp vụ chuyên môn để không xử lý hình sự đối với các trường hợp này.

Đại biểu cũng gợi mở việc nghiên cứu mô hình bệnh viện có giám đốc y khoa phụ trách chuyên môn và giám đốc điều hành đảm nhiệm công việc quản trị, hành chính, đấu thầu. Trường hợp không tổ chức theo mô hình này, người đứng đầu bệnh viện cần được trang bị thêm kiến thức quản lý nhà nước hoặc quản trị doanh nghiệp.

Không chỉ trong lĩnh vực y tế, những rủi ro pháp lý còn xuất hiện ngay ở khâu đánh giá hồ sơ dự thầu. Đại biểu Lê Hồng Hà (Đoàn Hà Nội) chỉ ra rằng quy định về làm rõ hồ sơ chưa xác định cụ thể thế nào là thay đổi nội dung cơ bản. Cùng một trường hợp có thể phát sinh những cách hiểu khác nhau giữa tổ chuyên gia, chủ đầu tư, cơ quan thẩm định và thanh tra.

Để khắc phục, đại biểu kiến nghị cho phép nhà thầu bổ sung, làm rõ tài liệu chứng minh năng lực, kinh nghiệm đã có tại thời điểm đóng thầu, nhưng không được thay đổi giá dự thầu, bản chất nhà thầu và những đề xuất kỹ thuật cơ bản. Các tiêu chí xác định thay đổi nội dung cơ bản cũng cần được quy định cụ thể để áp dụng thống nhất.

Tiết kiệm chi phí chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả đấu thầu

Nếu những vướng mắc về thủ tục đặt ra yêu cầu thay đổi cách tổ chức thực hiện, thì phương pháp lựa chọn nhà thầu lại liên quan trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Một số liệu được đại biểu Lê Ngọc Sơn (Đoàn TP.HCM) đưa ra là năm 2025, hoạt động đấu thầu tiết kiệm khoảng 128.000 tỷ đồng, tương đương 6,93% giá gói thầu. Đây là kết quả đáng ghi nhận, nhưng theo đại biểu, số tiền tiết kiệm chưa phản ánh đầy đủ chất lượng công trình, tiến độ thực hiện và hiệu quả vận hành.

Để làm rõ sự khác biệt giữa giá mua ban đầu và hiệu quả cuối cùng, đại biểu dẫn ví dụ về gói thầu EPC nhà máy điện khí công suất 1.500 MW.

Nhà thầu A chào giá 900 triệu USD, hiệu suất 60%, thời gian thi công 36 tháng. Nhà thầu B chào giá 940 triệu USD, hiệu suất 62%, thời gian thi công 33 tháng. Nếu chỉ so sánh giá chào, phương án A có lợi thế. Tuy nhiên, theo tính toán được đại biểu nêu, hiệu suất cao hơn 2% có thể tiết kiệm 16 triệu USD nhiên liệu mỗi năm, chưa kể lợi ích từ việc phát điện sớm ba tháng.

Từ ví dụ này, đại biểu Lê Ngọc Sơn đề nghị chuyển phương pháp đánh giá từ chú trọng giá ban đầu sang chi phí trong toàn bộ vòng đời công trình, thiết bị, nhất là những dự án có chi phí vận hành lớn.

Cùng với đó, kết quả thực hiện hợp đồng của nhà thầu cần được cập nhật lên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để làm căn cứ đánh giá uy tín trong các lần lựa chọn tiếp theo. Đối với dự án có công nghệ phức tạp, đại biểu đề xuất bổ sung cơ chế cạnh tranh có đối thoại trong lựa chọn nhà đầu tư.

Ở góc độ mua sắm công gắn với bảo vệ môi trường, đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn Hà Nội) cũng đề nghị đưa chi phí năng lượng, chi phí xử lý sau sử dụng và tác động môi trường trong toàn bộ vòng đời sản phẩm vào phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu.

Theo đại biểu, cần phân biệt những yêu cầu môi trường bắt buộc với kết quả bảo vệ môi trường cao hơn tiêu chuẩn để được hưởng ưu đãi, đồng thời quy định phương pháp tính chi phí vòng đời nhằm bảo đảm khả năng áp dụng.

Vấn đề lựa chọn nhà thầu theo giá thấp nhất cũng được Chủ tịch Quốc hội đề cập khi tham gia thảo luận tại Đoàn TP.HCM. Theo Chủ tịch Quốc hội, việc quá ưu tiên tiêu chí này đã dẫn đến những trường hợp chất lượng công trình không bảo đảm, đội vốn hoặc công trình nhanh xuống cấp.

Đối với các gói thầu yêu cầu kỹ thuật cao, công nghệ hiện đại, hạ tầng trọng điểm và y tế, Chủ tịch Quốc hội đề nghị áp dụng phương pháp kết hợp giữa kỹ thuật, giá và chi phí vận hành trong suốt vòng đời dự án, thay vì mặc định lựa chọn nhà thầu có giá thấp nhất.

Trao quyền đến đâu, kiểm soát thế nào?

Bên cạnh yêu cầu đơn giản hóa thủ tục và đổi mới tiêu chí lựa chọn nhà thầu, nhiều ý kiến tập trung vào ranh giới giữa quyền chủ động của chủ đầu tư với trách nhiệm kiểm soát, giám sát.

Một trong những vấn đề được đặt ra là phạm vi áp dụng chỉ định thầu. Đại biểu Trần Anh Tuấn (Đoàn TP.HCM) ủng hộ cơ chế này đối với những nhiệm vụ thực sự cấp bách, đặc thù, nhưng lưu ý các khái niệm như gói thầu thuộc lĩnh vực chiến lược hoặc cần đáp ứng yêu cầu tiến độ, chất lượng, hiệu quả còn quá rộng.

Theo đại biểu, yêu cầu về tiến độ, chất lượng và hiệu quả vốn là yêu cầu chung của mọi gói thầu. Nếu không xác định rõ điều kiện, trường hợp chậm trễ do chuẩn bị hồ sơ không tốt cũng có thể được viện dẫn để chuyển sang chỉ định thầu.

Vì vậy, đại biểu đề nghị xác định lĩnh vực chiến lược theo danh mục hoặc nhiệm vụ do cấp có thẩm quyền ban hành. Việc chỉ định thầu vì yêu cầu tiến độ phải có nguyên nhân khách quan và chứng minh hình thức lựa chọn cạnh tranh không thể đáp ứng trong thời gian cần thiết.

Từ góc độ kiểm soát các khoản chi phát sinh, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn Hà Nội) đề nghị quy định giá trị phần tùy chọn mua thêm không vượt quá 30% giá trị gói thầu, đơn giá không vượt đơn giá trúng thầu và thời gian thực hiện không vượt thời gian hợp đồng.

Đối với hợp đồng trọn gói, đại biểu nêu thực tế khi thanh tra, kiểm tra, kiểm toán vẫn có trường hợp bóc tách lại dự toán, đo đạc khối lượng và đối chiếu từng khoản chi phí. Khi giá nguyên vật liệu tăng, nhà thầu phải chịu theo hợp đồng trọn gói; nhưng nếu tiết kiệm được chi phí hoặc khối lượng hợp lý lại có nguy cơ bị xuất toán.

Đại biểu kiến nghị nghiệm thu, thanh toán căn cứ vào giá trị hợp đồng, tiến độ và sản phẩm hoàn thành; không chiết tính lại định mức, đơn giá hoặc khối lượng thực tế nếu không thay đổi phạm vi công việc hay thiết kế được phê duyệt.

Liên quan đến điều chỉnh hợp đồng, đại biểu Nguyễn Hoàng Trường đề xuất chủ đầu tư chỉ được tự quyết phần điều chỉnh vượt giá gói thầu trong phạm vi không quá 10% giá gói thầu đã duyệt. Trường hợp vượt mức này hoặc làm thay đổi cơ cấu dự toán phải báo cáo người có thẩm quyền phê duyệt.

Trong khi đó, đại biểu Hồ Sĩ Hùng đề nghị có cơ chế linh hoạt hơn khi xuất hiện công nghệ, công năng mới mang lại hiệu quả cao hơn. Đại biểu cũng kiến nghị bổ sung hình thức bảo đảm thực hiện hợp đồng dựa trên uy tín, năng lực đã được kiểm chứng của nhà thầu nhằm giảm chi phí vốn.

Về trách nhiệm của người ra quyết định, đại biểu Lê Ngọc Sơn đề nghị chủ đầu tư phải lập hồ sơ, công khai lý do khi không áp dụng đấu thầu rộng rãi và chịu hậu kiểm dựa trên kết quả thực tế. Đồng thời, cần bảo vệ người quyết định đúng thẩm quyền, đúng quy trình, công tâm, không vụ lợi khi kết quả không đạt kỳ vọng do rủi ro thị trường hoặc công nghệ.

Trong phát biểu tại Đoàn TP.HCM, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh việc phân cấp, phân quyền phải đi đôi với cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm giải trình. Chủ đầu tư chịu trách nhiệm về quyết định của mình; trường hợp cơ quan cấp trên can thiệp, gửi gắm thì phải chịu trách nhiệm liên đới.

Chủ tịch Quốc hội cũng yêu cầu quy định rõ điều kiện, hạn mức chỉ định thầu; nghiêm cấm chia nhỏ dự án, gói thầu để né đấu thầu rộng rãi; xử lý nghiêm hành vi thông đồng, dàn xếp, nâng khống giá thầu và cài cắm tiêu chí kỹ thuật mang tính định hướng trong hồ sơ mời thầu.

Đối với phương thức quản lý, yêu cầu được Chủ tịch Quốc hội đặt ra là chuyển trọng tâm từ kiểm soát quy trình sang quản lý chất lượng và kết quả đầu ra, gắn trách nhiệm của chủ đầu tư với chất lượng công trình, sản phẩm cuối cùng, thay vì chỉ dừng ở việc hoàn thành thủ tục lựa chọn nhà thầu.