Hà Nội đề xuất xử lý 3,7 triệu tấn rác chôn lấp tại Xuân Sơn

Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn đang tồn lưu khoảng 3,7 triệu tấn rác thải sinh hoạt. Ảnh ST

Khoảng 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn (phường Tùng Thiện) đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về xử lý ô nhiễm, phục hồi môi trường và sử dụng hiệu quả đất đai. Để giải quyết lượng rác này, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã đề xuất phương án đốt phát điện, kết hợp hoàn nguyên mặt bằng, phát triển cây xanh và các chức năng phù hợp quy hoạch. Bài toán đặt ra không chỉ là xử lý rác, mà còn phải bảo đảm hiệu quả đầu tư, minh bạch quỹ đất và lợi ích cộng đồng.

Xử lý rác tồn lưu, giải quyết điểm nghẽn môi trường

Đưa vào vận hành từ năm 1999, Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn có tổng diện tích 34,79ha, trong đó khoảng 24,65ha là các ô chôn lấp trực tiếp. Theo Báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, lượng rác tiếp nhận, chôn lấp từ khi hoạt động ước khoảng 3,9 triệu tấn; hiện còn tồn lưu khoảng 3,7 triệu tấn, gồm đất phủ, mùn hữu cơ, chất trơ và các vật liệu khác.

Sau nhiều năm vận hành, những bất cập của phương thức chôn lấp ngày càng rõ. Mùi hôi, ruồi, muỗi có thời điểm phát sinh theo từng đợt, ảnh hưởng đến đời sống người dân. Nước rỉ rác dù được xử lý thường xuyên vẫn tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ, phát tán chất ô nhiễm ra môi trường đất và nước khi xảy ra sự cố, thiên tai. Vì vậy, xử lý rác tồn lưu không chỉ nhằm khắc phục mùi hôi trước mắt, mà còn phải kiểm soát nguy cơ ô nhiễm lâu dài, bảo vệ nguồn nước và môi trường sống của cộng đồng.

Hệ lụy không dừng ở môi trường. Theo báo cáo, có thời điểm mùi hôi phát tán trong phạm vi khoảng 5-10km, ảnh hưởng đến khả năng thu hút đầu tư vào các dự án đô thị, nghỉ dưỡng, sinh thái và dịch vụ. Hoạt động du lịch quanh hồ Suối Hai, hồ Xuân Khanh cũng bị hạn chế. Trong khi đó, ngân sách thành phố phải chi khoảng 58 tỷ đồng mỗi năm để xử lý nước rỉ rác, phun hóa chất diệt côn trùng, duy tu và duy trì hạ tầng khu xử lý.

Khoản chi thường xuyên này cho thấy cái giá của việc kéo dài phương thức chôn lấp không chỉ nằm ở nguy cơ ô nhiễm, mà còn ở nguồn lực công phải liên tục dành để kiểm soát những tồn tại cũ. Nếu không có giải pháp căn cơ, thành phố sẽ tiếp tục gánh chi phí vận hành, trong khi quỹ đất và dư địa phát triển của khu vực chưa được khai thác hiệu quả.

Rác tồn lưu sẽ được phân loại để đốt tại Nhà máy điện rác Amaccao - Thành Công. Ảnh ST

Trước thực trạng đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề xuất nghiên cứu xử lý toàn bộ gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu nhằm làm sạch hiện trường. Phương án kỹ thuật là đào xúc kết hợp tiền xử lý, sàng tuyển cơ học để phân loại các thành phần. Rác có khả năng cháy được đưa đến nhà máy điện rác; kim loại được thu hồi tái chế; chất thải nguy hại được quản lý theo quy định. Phần đất, mùn và vật liệu trơ sau khi ổn định được xử lý, bố trí tại ô chôn lấp mới theo phương án kỹ thuật. Khí thải phát sinh trong quá trình khai thác, vận chuyển phải được thu gom, xử lý.

Theo Giám đốc Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp và môi trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Ngô Thái Nam, cách tiếp cận này hướng tới tận dụng tài nguyên từ rác, giảm lượng chất thải phải chôn lấp và từng bước chuyển sang xử lý tổng hợp. Tuy nhiên, đào xúc hàng triệu tấn rác cũ cũng có thể làm phát sinh mùi, bụi, khí và nước ô nhiễm. Do đó, yêu cầu quan trọng là kiểm soát chặt chẽ toàn bộ quy trình, không để việc xử lý điểm nóng môi trường lại tạo ra nguy cơ ô nhiễm thứ cấp.

Minh bạch đầu tư, bảo đảm lợi ích công cộng

Theo đề xuất, thành phố nghiên cứu tận dụng hạ tầng Nhà máy điện rác Amaccao - Thành Công để đốt kết hợp rác sinh hoạt mới với rác cũ đã qua sàng tuyển. Nhà máy dự kiến vận hành vào tháng 12-2027; thời gian xử lý rác tồn lưu khoảng 5 năm, chưa bao gồm thời gian xây dựng công viên cây xanh sau hoàn nguyên.

Tổng mức đầu tư do liên danh Amaccao - Seraphin - Thành Công đề xuất khoảng 2.226 tỷ đồng, trong đó chi phí xử lý rác cũ khoảng 1.300 tỷ đồng; xử lý khí, thoát nước và quan trắc 68 tỷ đồng; xây dựng công viên, cây xanh 103 tỷ đồng. Liên danh đề xuất giảm giá 10%, tương đương khoảng 188 tỷ đồng. Về đơn giá xử lý, được Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tạm tính là 552.300 đồng/tấn theo hồ sơ mời thầu đã được UBND thành phố phê duyệt.

Quy mô đầu tư lớn đòi hỏi việc thẩm định phải thực chất, từ công nghệ, công suất tiếp nhận đến tổng mức đầu tư, đơn giá và chi phí vận hành. Hiệu quả dự án không thể chỉ tính bằng số tấn rác được xử lý, mà phải bao gồm kết quả giảm ô nhiễm, khả năng phục hồi đất và chi phí xã hội được tiết giảm trong dài hạn. Mọi cam kết về công nghệ, tiến độ, tiêu chuẩn môi trường cần được cụ thể hóa thành nghĩa vụ có thể kiểm tra, giám sát.

Diện tích khu bãi rác sau khi được đào lên xử lý, đốt phát điện sẽ được nghiên cứu xây dựng công viên cây xanh, khu chức năng thể thao, cụm công nghiệp sạch. Ảnh ST

Về hình thức đầu tư, Sở đề xuất thực hiện theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT). Nhà đầu tư ứng vốn xử lý rác cũ, xây dựng công viên cây xanh trên phần đất bãi chôn lấp sau cải tạo và bàn giao cho thành phố. Phương án thanh toán được đề xuất bằng quỹ đất thuộc vùng ảnh hưởng môi trường Xuân Sơn sau cải tạo…

Theo các chuyên gia môi trường, phương thức này cần được thành phố Hà Nội xem xét chặt chẽ. Bởi, huy động nguồn lực xã hội có thể giúp đẩy nhanh xử lý rác tồn lưu, giảm áp lực ngân sách và tạo điều kiện phục hồi mặt bằng. Nhưng thanh toán bằng quỹ đất cũng đặt ra yêu cầu công khai, minh bạch trong xác định giá trị công trình, định giá đất và kiểm soát nghĩa vụ của nhà đầu tư. Giá trị đất đối ứng phải được xác định đúng quy định, tương xứng với giá trị công trình và không làm thất thoát tài sản công.

Đặc biệt, các sở, ngành, địa phương cần làm rõ phạm vi đất được xem xét thanh toán, điều kiện điều chỉnh vùng ảnh hưởng môi trường và chức năng sử dụng đất sau cải tạo. Lợi ích từ khai thác quỹ đất không thể tách rời trách nhiệm xử lý ô nhiễm; việc phát triển các dự án kinh tế không được đi trước yêu cầu bảo đảm an toàn môi trường. Cơ chế giám sát độc lập, công khai tiến độ và kết quả quan trắc cần được xác lập ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư.

Nhà máy điện rác Seraphin của Tập đoàn Amaccao. Ảnh ST

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Minh Tấn cho biết, sau xử lý, phần diện tích phù hợp sẽ được nghiên cứu bố trí công viên cây xanh, khu chức năng thể thao, cụm công nghiệp sạch và các chức năng khác theo quy hoạch. Trong đó, công viên không nên chỉ là hạng mục hoàn thiện mặt bằng, mà phải góp phần phục hồi cảnh quan, cải thiện môi trường và nâng cao chất lượng sống...

Theo đề xuất của Sở Nông nghiệp và Môi trường, thủ tục đầu tư dự kiến hoàn thành trong quý II-2027, triển khai đốt rác cũ từ quý III-2027 và đưa từng công trình vào khai thác từ quý III-2028. Những mốc tiến độ này cần gắn với trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan, nhà đầu tư và cơ chế giám sát xuyên suốt.

Xử lý rác tồn lưu tại Xuân Sơn là yêu cầu chuyển đổi cách quản lý chất thải, từ kéo dài chôn lấp sang xử lý tổng hợp. Đồng thời nhằm chấm dứt nguy cơ ô nhiễm kéo dài, trả lại môi trường sống an toàn cho người dân và khai thác quỹ đất đúng quy hoạch, đúng pháp luật, vì lợi ích công cộng…